सर्वार्थसिद्धि: तत्त्वार्थसूत्र (आचार्य पूज्यपाद - पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री सविस्तार हिन्दी टीका)

परिशिष्ट २ ४०३
न च पुद्गलद्रव्यसंबन्धजीवानां रूपित्वाभिधाने §. २७५
प्रवचनविरोधः । तत्रापि तेषां तथाभिधानात् । ११३. १८ नोकर्मपरिवर्तनम् - औदारिकवैक्रियिका-
उक्तञ्च- हारकलक्षणानां त्रयाणां शरीराणामाहारशरीरेन्द्रियान-
'बंधं पडि एयत्तं लक्खणदो हवदि तस्स णाणत्तं । प्राणभाषामनोलक्षणषट्पर्याप्तीनां च योग्या ये
तम्हा अमुत्तिभावो णेयंतो हवदि जीवाणं ॥' पुद्गला एकजीवेन एकस्मिन् समये गृहीताः
स्निग्धादिस्वरूपैस्तीव्रमन्दं मध्यभावेन चेति । तेषां
नैगम............॥३३॥ फलदानसामर्थ्यस्वरूपनिरूपणम् । तेषामल्पकालत्वात् ।
वस्तुनि - जीवाद्यौ । अनेकात्मन्यनेकरूपे। अविरोधेन- द्वितीयादिसमयेषु यथावस्थितास्तीव्रादिभावेन स्थिता
प्रतीत्यनतिक्रमेण हेत्वर्पणात् - द्रव्यपर्यायार्पणात् । निर्जीर्णाः फलमनुभूय त्यक्ताः । पश्चाच्चे कदाचनापि
साध्यविशेषस्य-नित्यत्वादेः । याथात्म्यप्रापणप्रवण- शरीरत्रयादिरूपतया न गृहीतास्तानेवागृहीतान् गृहीत्वा
प्रयोगो यथावस्थितस्वरूपेण प्रदर्शनसमर्थव्यापारो नयो त्यजत्यवान्तरे स पूर्वान् मिश्रकांश्च गृहीतानपरिगणय्य
वस्त्वेक-देशग्राही ज्ञातुरभिप्रायः । उक्तं च - यावत्तेषामेवानन्तवारत्वरत्वं पश्चादेकवारं मध्ये
मिश्रकान् स्वगृहीतानादाय त्यजति । पुनरप्यगृहीताने
'अर्थस्यानेकरूपस्य धीः प्रमाणं तदंशधीः । वानन्तवारानादाय त्यजति। पुनरप्येकवारं मिश्रकानेव
स्यान्नयोऽर्थान्तरापेक्षी दुर्नयस्तन्निराकृतेः ॥' तावद्यावन्मिश्रकाणामप्यनन्तवारत्वं पश्चाद् गृहीताने-
अनभिनिवृत्तार्थः - अनिष्पन्नार्थः । वकवारमादाय त्यजति । अनेनोक्तविधिनाऽरगर्त-
भ्रमणन्यायेन मिश्रकाननन्तवारान् गृहीत्वा गृहीता-
उत्तरोत्तरसूक्ष्मविषयत्वात् । नैगमात् खलु संग्रहोऽ- नेवादाय त्यजति । यावत्तेषामप्यनन्तवारत्वं पश्चात्
ल्पविषयः, सन्मात्रग्राहित्वात्, नैगमस्तु भावाभाव- एव ये प्रथमतौ गृहीतास्तेनैव स्निग्धादितीव्रादि-
विषयत्वाद् बहुविषयः । यथैव हि भावे संकल्पस्तथा- प्रकारेण तस्यैव नोकर्मभावमापद्यन्ते यावत्तावत्
भावेऽपि । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । अर्थमात्रः- समुदितं नोकर्मद्रव्यपरिवर्तनमुच्यते । तदेवाद्धित-
प्रयोजनलेशः । मर्धपुद्गलावर्त इति । कर्मद्रव्यपरिवर्तनं संसारयोग्यं
बहुस्थितिकं कर्म बध्नाति । तस्यापक्वपाचनलक्षणो-
इति प्रथमोऽध्यायः समाप्तः । दीरणापेक्षया समयाधिकामवालिकामतीत्येत्युक्तम् ।
पूर्ववत् प्रक्रिया द्रष्टव्या ।
§. २७६
औपशमिक क्षायिकौ........॥१॥
११७. ११ क्षेत्रपरिवर्तनम् । अनन्तमानावच्छिन्नवन-
स्पतिकायः साधारणशरीराहारोच्छ्वासनिःश्वास-
§. २५३ मरणोत्पादा निगोताः । जघन्यावगाहप्रतिपादनार्थं
सूक्ष्म-अपर्याप्तकविशेषणम् । तेषामपि परस्परतः
१०५. ११ औपशमिकमादौ लभ्यते । तदुक्तम्--
तरतमभावसद्भावात् सर्वजघन्यप्रदेशशरीरत्वविशे-
'पढमप्पढमं णियदं पढमं विदियं च सव्वकालेसु । षणम् । स इत्थंभूतो जीवो मेरोरधोभागे गोस्त-
खाइयसम्मत्तं पुण जत्थ जिणा केवलीकाले ॥' नाकाराष्टलोकमध्यप्रदेशान् स्वशरीरमध्यप्रदेशान्
द्रव्यतः जीवतः । संसारिक्षायिकसम्यग्दृष्टिजीवानां कृत्वाऽपन्नः । सर्वजघन्यप्रदेशशरीरस्याष्टप्रदेशव्यापित्वं
तत औपशमिकसम्यग्दृष्टिजीवेभ्योऽसंख्येयगुणत्वात् । विरुद्धमिति चेत् न, तच्छरीरस्यासंख्याताकाश-
प्रदेशावगाहित्वात् । क्षुद्रभवग्रहणं जीवित्वा मृतःस
संसारिणः.........॥१०॥
१. सर्वार्थसिद्धिमैं उद्धृत । २. अकलंकदेवकृत अष्टशतीमें उद्धृत, अष्टस०, पृ० २९० ।
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri