सर्वार्थसिद्धि: तत्त्वार्थसूत्र (आचार्य पूज्यपाद - पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री सविस्तार हिन्दी टीका)
Sarvarthasiddhi of Acharya Pujyapada on Tattvartha Sutra with Commentary
आचार्य उमास्वामी / पूज्यपाद (टीकाकार: पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 51, कुल 558 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रस्तावना ४७
जीवस्थान सत्प्ररूपणा
आदेसेण गदियाणुवादेण अत्थि णिरयगदी तिरि-
क्खगदी मणुसगदी देवगदी सिद्धगदी चेदि ॥ २४ ॥
णेरइया चउत्ठाणेसु अत्थि मिच्छादिट्ठी सासणसम्माइट्ठी
सम्मामिच्छाइट्ठी असंजदसम्माइट्ठी त्ति ॥ २५ ॥ ति-
रिक्खा पंचसु ठाणेसु अत्थि मिच्छादिट्ठी.......संजदा-
संजदा त्ति ॥२६॥ मणुस्सा चोद्दससु गुणट्ठाणेसु अत्थि
मिच्छादिट्ठी........अजोगिकेवलि त्ति ॥२७॥ देवा चउसु
ठाणेसु अत्थि मिच्छादिट्ठी....असंजदसम्माइट्ठि त्ति ॥२८॥
इंदियाणुवादेण अत्थि एइंदिया बीइंदिया तीइंदिया
चदुरिंदिया पंचिंदिया अणिंदिया चेदि ॥ ३३ ॥ एई-
दिया बीइंदिया तीइंदिया चउरिंदिया असण्णिपंचिंदिया
एक्कम्हि चेव मिच्छादिट्ठिट्ठाणे ॥ ३६ ॥ पंचिंदिया अस-
ण्णिपंचिंदियप्पहुडि जाव अजोगिकेवलि त्ति ॥ ३७ ॥
कायाणुवादेण अत्थि पुढविकाइया आउकाइया
तेउकाइया वाउकाइया वणप्फइकाइया तसकाइया
अकाइया चेदि ॥३९॥ पुढविकाइया....वणप्फइकाइया
एक्कम्हि चेव मिच्छादिट्ठिट्ठाणे ॥ ४३ ॥ तसकाइया
बीइंदियप्पहुडि जाव अजोगिकेवलि त्ति ॥ ४४ ॥
सर्वार्थसिद्धि सत्प्ररूपणा
विशेषेण गत्यनुवादेन नरकगतौ सर्वासु पृथिवीषु
आद्यानि चत्वारि गुणस्थानानि सन्ति । तिर्यग्गतौ
तान्येव संयतासंयतस्थानाधिकानि सन्ति । मनुष्यगतौ
चतुर्दशापि सन्ति । देवगतौ नारकवत् ।
इन्द्रियानुवादेन एकेन्द्रियादिषु चतुरिन्द्रियपर्यन्तेषु
एकमेव मिथ्यादृष्टिस्थानम् । पंचेन्द्रियेषु चतुर्दशापि
सन्ति ।
कायानुवादेन पृथिवीकायादिवनस्पतिकायकान्तेषु
एकमेव मिथ्यादृष्टिस्थानम् । त्रसकायेषु चतुर्दशापि
सन्ति ।
आगम परम्परामें इस विषयमें दो सम्प्रदाय हैं कि सासादनसम्यग्दृष्टि मर कर एकेन्द्रियोंमें उत्पन्न होते
हैं। कषायप्राभृत इसी मतका समर्थन करता है। किन्तु षट्खण्डागमके अभिप्रायानुसार जो सासादनसम्यग्दृष्टि
मर कर एकेन्द्रियोंमें उत्पन्न होते हैं उनका एकेन्द्रियोंमें उत्पन्न होनेके प्रथम समयमें नियमसे मिथ्यादृष्टि गुण-
स्थान हो जाता है। यही कारण है कि जीवस्थान सत्प्ररूपणाके सूत्रोंमें एकेन्द्रियोंके एक मिथ्यादृष्टि गुण-स्थानका
निर्देश किया गया है। उक्त तुलनासे स्पष्ट है कि सर्वार्थसिद्धिकारने भी एकमात्र इसी मतका अनुसरण किया है।
जीवस्थान संख्याप्ररूपणा
ओघेण मिच्छादिट्ठी दव्वपमाणेण केवडिया ।
अणंता ॥२॥ सासणसम्माइट्ठिप्पहुडि जाव संजदासंजदा
त्ति दव्वपमाणेण केवडिया । पलिदोवमस्स असंखे-
ज्जदिभागो ।........॥ ६ ॥ पमत्तसंजदा दव्वपमाणेण
केवडिया । कोडिपुधत्तं ॥ ७ ॥ अप्पमत्तसंजदा दव्व-
पमाणेण केवडिया । संखेज्जा ॥ ८ ॥ चदुण्हमुवसामगा
दव्वपमाणेण केवडिया । पवेसेण एक्को वा दो तिण्णि
वा, उक्कस्सेण चउवण्णं ॥ ९ ॥ अद्धं पडुच्च संखेज्जा
॥ १० ॥ चउण्हं खवा अजोगिकेवली दव्वपमाणेण
केवडिया । पवेसेण एक्को वा दो वा तिण्णि वा,
उक्कस्सेण अट्ठोत्तरसदं ॥ ११ ॥ अद्धं पडुच्च संखेज्जा
॥ १२ ॥ सजोगिकेवली दव्वपमाणेण केवडिया । पवे-
सेण एक्को वा दो वा तिण्णि वा, उक्कस्सेण अट्ठुत्त-
रसदं ॥ १३ ॥ अद्धं पडुच्च सयसहस्सपुधत्तं ॥ १४ ॥
सर्वार्थसिद्धि संख्याप्ररूपणा
सामान्येन तावत् जीवा मिथ्यादृष्टयोऽनन्तानन्ताः।
सासादनसम्यग्दृष्टयः सम्यङ्मिथ्यादृष्टयोऽसंयतसम्य-
ग्दृष्टयः संयतासंयताश्च पल्योपमासंख्येयभागप्रमिताः।
प्रमत्तसंयताः कोटिपृथक्त्वसंख्याः। ...अप्रमत्तसंयताः
संख्येयाः ॥ चत्वार उपशमकाः प्रवेशेन एको वा द्वौ वा
त्रयो वा । उत्कर्षेण चतुःपञ्चाशतः । स्वकालेन समु-
दिताः संख्येयाः ॥ चत्वारः क्षपका अयोगिकेवलिनश्च
प्रवेशेन एको वा द्वौ वा त्रयो वा । उत्कर्षेणाष्टोत्तरशत-
संख्याः । स्वकालेन समुदिताः संख्येयाः । सयोगकेव-
लिनः प्रवेशेन एको वा द्वौ वा त्रयो वा । उत्कर्षेणा-
ष्टोत्तरशतसंख्याः । स्वकालेन समुदिताः शतसहस्र-
पृथक्त्वसंख्याः ।