सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
[ पातञ्जल-
(२७८) सर्वदर्शनसंग्रहः ।
इति चेत्तन्न युज्यते व्युत्पत्तिमात्राभिधित्सया तदेवार्थमात्रानि-
र्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिरिति निरूपितचरमांगवाचकेन
समाधिशब्देनांगिनो योगस्याभेदविवक्षया व्यपदेशोपपत्ते ।
न च व्युत्पत्तिबलादेव सर्वत्र शब्दः प्रवर्त्तते तथात्वे गच्छ-
तीति गौरिति व्युत्पत्ते तिष्ठन् गौर्न स्यात् गच्छतो देवद-
त्तस्य स्यात् ॥ २८ ॥
यहभी अयुक्त है क्योकि युज्यते इति व्युत्पत्तिमात्र विवक्षित है वही स्वरूप
शून्य अर्थमात्र निर्भासक उक्त अन्तिम अङ्गरूप समाधिको अङ्गीरूप योगके साथ
अभेद विवक्षा होनेसे योगशब्द व्यवहार होता है व्युत्पत्तिबलसेही सर्वत्र शब्द प्रवर्त्त
होता है ऐसा नियम नहीं जन्यथा गच्छति ऐसी गौकी व्युत्पत्ति होनेसे स्थिति
और शयनकालमें गौ नही कह सकेगी चलने समय देवदत्तकीभी गौसञ्ज्ञा होने
लगेगी ॥ २८ ॥
प्रवृत्तिनिमित्तञ्च प्रागुक्तमेव चित्तवृत्तिनिरोध इति तदुक्तं योग-
श्चित्तवृत्तिनिरोध इति । ननु वृत्तीना निरोधश्चेद्योगोऽभिमत-
स्तासा ज्ञानत्वेवात्माश्रयतया तन्निरोधोऽपि प्रध्वंसपदेवेदनी-
यस्तदाश्रयो भवेत् प्रागभावप्रध्वंसयोः प्रतियोगिसमानाश्रय-
त्वनियमात् । ततश्चोपपन्नस्त्वयं धर्मो विकरोति हि धर्मिणमिति
न्यायेनात्मन कौटस्थ्यं विहन्येतेति चेत्तदपि न घटते निरोधाना
प्रमाणविपर्य्ययविकल्पनिद्रास्मृतिस्वरूपाणा वृत्तीनामन्त
करणाद्यपरपर्य्यायचित्तधर्मत्वांगीकारात् । कूटस्थानित्या
चिच्छक्तिरपरिणामिनी विज्ञानधर्माश्रयो भवितु नार्ह-
त्येव ॥ २९ ॥
योगपदका प्रवृत्तिनिमित्त पूर्वोक्त चित्तवृत्तिको रोकना है यदि वृत्तिका निरोधही
योग हो तो वृत्ति ज्ञानरूप होनेसे जात्माश्रित होगी उसका निरोध होगा प्रध्वस
तादृश प्रध्वसकाभी आश्रय जात्मा होगा प्रागभाव, प्रध्वस दोनो स्वप्रतियोगीके
साधिकरणवृत्ति होते हैं यथा भूतलवृत्ति घटका प्रध्वस भी मृतलवृत्ति होता है एवञ्च
ध्वंसरूप धर्म रहनेसे धर्म धर्मोको विकारयुक्त करता है इस नियममे आत्माका
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत. । ( २७९ )
कूटस्थत्व नष्ट होगा यहभी संगत नहीं हे क्योंकि निरोधनीय प्रमाण, विपर्यय, वि-
कल्प, निद्रा, और स्मृतिरूप वृत्तिको अन्त'करणपर्याय चित्तके धर्म माने हैं अतः
कूटस्थ, नित्य और अपरिणामी चित् शक्ति विज्ञानधर्मका आश्रय नहीं हो
सकती है ॥ २९ ॥
न च चितिशक्तेरपरिणामित्वमसिद्धमिति मन्तव्यम्, चिति-
शक्तिरपरिणामिनी सदा ज्ञातृत्वात् न यदेवं न तदेवं यथा
चित्तादि इत्याद्यनुमानसम्भवात् तथा यद्यसौ पुरुषः परि-
णामी स्यात्तदा परिणामस्य कादाचित्कत्वात्तासां चित्तवृ-
त्तीनां सदा ज्ञातृत्वं नोपपद्येत चिद्रूपस्य पुरुषस्य सदैवाधिष्ठा-
तृत्वेनावस्थितस्य यदन्तरंगनिर्मलं सत्त्वं तस्यापि सदैव
स्थितत्वात् येन येनार्थेनोपरक्तं भवति तस्य दृश्यस्य
सदैव चिच्छायापत्त्या भानोपपत्त्या पुरुषस्य निःसंगत्वं
सम्भवति । ततश्च सिद्धं तस्य सदाज्ञातृत्वामीति न काचित्
परिणामित्वाशंकावतरति ॥ ३० ॥
शंका-चित्शक्ति अपरिणामिनी है इसमें कोई प्रमाणही नहीं । समाधान-ऐसाभी
नहीं कह सकते क्योंकि चित्शक्ति अपरिणामी है सदा ज्ञाता होनेसे जो अपरिणामी
नहीं वह सदा ज्ञाताभी जैसे चित्त इत्यादि अनुमानही प्रमाण है तथा यदि पुरुष
परिणामी होते तो परिणाम कादाचित्क होनेसे चित्तवृत्तियोंको सदा ज्ञातृत्व उपपन्न
नही होता सदा अधिष्ठातृत्वसे अवस्थित चिद्रूपपुरुषका अन्तरंग निर्मल सत्त्वभी
सदा स्थित होनेसे जिस जिस वस्तुसे चित्त उपरक्त हो उस दृश्यका पुरुष प्रतिबि-
म्बमात्रसे भान होनेमे पुरुष असंगभी होते हैं अत सदा ज्ञातृत्व सिद्ध होनेसे परि-
णामित्व शंकाभी नही रही ॥ ३० ॥
चित्तं पुनर्येन विषयेणोपरक्तं भवति स विषयो ज्ञात , यदुप-
रक्तं न भवति तदज्ञातमिति वस्तुनोऽयस्कान्तमणिकल्पस्य
ज्ञानाज्ञानकारणभूतोपरागाजुरागधर्मित्वादय सधर्मकं चित्तं
परिणामि इत्युच्यते ॥ ३१ ॥
चित्त जिस विषयसे उपरक्त हो वह ज्ञात होता है जिससे उपरक्त न होता हं
वह अज्ञात होता है अत' लोहचुम्बकके समान वस्तुके नानाज्ञान कारणभूत
( २८० ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ पातञ्जल-
उपरागानुपराग धर्मी होनेसे लोहाके समान धर्म्मवाला चित्त परिणामी कहता
है ॥ ३१ ॥
ननु चित्तस्येन्द्रियाणां चाहंकारिकाणां सर्वगतत्वात् सर्वविषयै-
रस्ति सदा सम्बन्धः तथा च सर्वेषां सर्वदा सर्वत्र ज्ञान प्रस-
ज्येत । सर्वगतत्वेऽपि चित्तं यत्र शरीरे वृत्तिमत् तेन शरीरेण
सह सम्बन्धो येषां विषयाणां तेष्वेवास्य ज्ञानं भवति नेतरेष्वि-
त्यतिप्रसंगाभावादत एवायस्कान्तमणिकल्पा विषया अय -
सधर्मकं चित्तमिन्द्रियप्रणालिकयाभिसम्बध्योपरञ्जयन्ति ।
तस्माच्चित्तस्य धर्मा वृत्तयो नात्मनः । तथा च श्रुतिः 'कामः
संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धा अश्रद्धा धृतिरधृतिरित्येतत्सर्वं
मन एव' इति ॥ ३२ ॥
यदि कहो चित्त और आहंकारिक इन्द्रिय सब सर्वगत होनेसे सभी वस्तुके साथ
सदा सम्बन्ध रहेगा अत सदा सबका ज्ञानका प्रसंग होगा सोभी नहीं चित्त सर्व-
गत होनेपरभी जिस शरीरमें रहता हे उसी शरीरसे सम्बन्ध जिन विषयोंका हो
उन्ही विषयका ज्ञान होता है अन्यका नहीं अत सर्वज्ञानप्रसगरूप अतिव्याप्ति
नहीं एवञ्च लोहचुम्बकके समान विषय लोहाका समान चित्तको इन्द्रियप्रणालीद्वारा
सम्बद्ध होकर उपरक्त करते हैं अत वृत्ति चित्तका धर्म्म है आत्माका नहीं श्रुतिमी
कामसङ्कल्पादिको चित्तका धर्म्म कहती है ॥ ३२ ॥
चिच्छक्तेरपरिणामित्वं पञ्चशिखाचार्यैराख्यायि अपरिणा-
मिनी भोक्तृशक्तिरिति पतञ्जलिनापि सदाज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्त-
त्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वादिति चित्तपरिणामित्वेऽनुमान-
मुच्यते । चित्तं परिणामि ज्ञाताज्ञातविषयत्वात् श्रोत्रादिव-
दिति ॥ ३३ ॥
चिच्छक्ति को अपरिणामी पञ्चशिखाचार्यने और पतञ्जलि दोनोंने कहे हैं चि-
त्तके अधिष्ठाता पुरुष अपरिणामी होनेसे सदा ज्ञाता है चित्तका अपरिणामित्वमें
श्रोत्रके समान ज्ञाताज्ञातविषय होनेसे चित्त परिणामि है इत्यादि अनुमानभी
है ॥ ३३ ॥
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २८१)
परिणामश्च त्रिविधः प्रसिद्धः धर्मलक्षणावस्थाभेदात् ।
धर्मिणश्चित्तस्य नीलाद्यालोचनं धर्मपरिणामः । यथा कनक-
कस्य कटकमुकुटकेयूरादिधर्मस्य वर्त्तमानत्वादिलक्षणपरि-
णामः । नीलाद्यालोचनस्य स्फुटत्वादिरवस्थापरिणामः ।
कनकादेस्तु नवपुराणत्वादिरवस्थापरिणाम । एवमन्यत्रापि
यथासम्भवं परिणामत्रितयमूहनीयम् । तथा च प्रमाणादिवृ-
त्तीनां चित्तधर्मत्वात्तन्निरोधोऽपि तदाश्रय एवेति न किञ्चिद्
नुपपन्नम् ॥ ३४ ॥
धर्मपरिणाम, लक्षणपरिणाम, अवस्थापरिणाम भेदसे परिणाम तीन प्रकारके हैं।
धर्मी चित्तका नीलादि ज्ञान धर्मपरिणाम है । सुवर्णको कटककुण्डलादि धर्मवत्त्व
लक्षणपरिणाम है। कनकको नूतनत्व पुरातनत्वादि अवस्थापरिणाम है । नीलादिज्ञानमें
स्फुटत्वादि अवस्थापरिणाम है इस प्रकार सर्वत्र परिणामत्रैविध्य स्वयं जान लेना ।
अत. प्रमाणादि वृत्ति चित्तधर्म होनेसे उसका निरोधभी चित्ताश्रितही है॥ ३४ ॥
ननु वृत्तिनिरोधो योग इत्यंगीकारे सुषुप्त्यादौ विक्षिप्तमूढादि-
चित्तवृत्तीनां निरोधसम्भवाद्योगत्वप्रसंग । न चैतद्युज्यते
क्षिप्ताद्यवस्थासु क्लेशप्रहाणादेरसम्भवान्न श्रेयसपरिपन्थि-
त्वाच्च । तथा हि क्षिप्तं नाम तेषु तेषु विषयेषु क्षिप्यमाणम-
स्थिरं चित्तमुच्यते । तम समुद्रे मग्नं निद्रावृत्तिमच्चित्तं मूढ-
मिति गीयते क्षिप्ताद्विशिष्टं चित्तं विक्षिप्तमिति गीयते ।
विक्षेपो नाम 'चञ्चलं हि मन कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्' इत
न्यायेनास्थिरस्यापि मनस कादाचित्कसमुद्भूतविषयस्थैर्यस-
म्भवेन स्थैर्य्यम् । अस्थिरत्वञ्च स्वाभाविकं व्याध्याद्यनुशय-
जनित वा । तदाह 'व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रा-
न्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्त-
राया' इति ॥ ३५ ॥
प्रवृत्तिनिरोधको योग कहोगे तो सुषुप्तिदशामभी विक्षिप्त मूढादिवृत्तियोंका निरो-
ध सम्भव होनेसे उसकाभी योगत्वप्रसंग होगा ऐसा कहना अयुक्त है क्योंकि
(२८२) सर्वदर्शनसंग्रहः । [पातञ्जल-
क्षिप्ताद्यवस्थामे क्लेशप्रणाशकत्वका असम्भव हे ओर केवल्यका विरोधी भी हे तत्तद्वि-
षयमें विचलित अस्थिर चित्तको क्षिप्त कहते हैं तमोगुणके समुद्भव मग्न निद्रावृत्ति
चित्तको मूढ कहते हैं क्षिप्तसेभी अधिक चञ्चल चित्तको विक्षिप्त कहते हैं अस्थिर-
स्वभाव चित्तकोभी कदाचित् विषयस्थैर्यवश उत्पन्न स्थैर्यको विक्षेप कहते हैं । अ-
स्थिरत्व स्वाभाविक अथवा व्याध्यादि खेदसे उत्पन्न होता है अतएव व्याध्यादिके
चित्तविक्षेप और योगका अन्तराय कहा है ॥ ३५ ॥
तत्र दोषत्रयवैषम्यनिमित्तो ज्वरादिव्याधि , चित्तस्याकर्म-
ण्यत्वं स्त्यानं विरुद्धकोटिद्वयावगाहि ज्ञानं संशयः, समा-
धिसाधनानामभावनं प्रमादः, शरीरवाक्चित्तगुरुत्वादप्रवृत्ति-
रालस्यं विषयाभिलाषोऽविरति अतस्मिंस्तद्बुद्धिर्भ्रान्तिदर्शनं
कुतश्चिन्निमित्तात् समाधिभूमेरलाभोऽलब्धभूमिकत्वं लब्धा-
यामपि तस्यां चित्तस्याप्रतिष्ठा अनवस्थितत्वमित्यर्थः ।
तस्मान्न वृत्तिनिरोधो योगपक्षनिक्षेपमर्हति इति चेन्मैवं वोच
हेयभूतक्षिप्ताद्यवस्थात्रये वृत्तिविरोधस्य हेयत्वसम्भवेऽप्युपादे-
ययोरेकाग्रनिरुद्धावस्थयोर्वृत्तिनिरोधस्य योगत्वसम्भवात्
एकतानं चित्तमेकाग्रमुच्यते निरुद्धसकलवृत्तिकं संस्कारमात्र-
शेषं चित्तं निरुद्धमिति भण्यते ॥ ३६ ॥
वात, पित्त, श्लेष्मके वैषम्यसे उत्पन्न ज्वरादि व्याधि हे चित्तका अकर्मण्यता
( सुस्ति ) स्त्यान है । स्थाणु है या पुरुष इत्यादि विरुद्धकोटि ज्ञानको संशय कहते
हैं । समाधिके साधनोंका चिन्तन न करना प्रमाद है मनोवाक्कायका गुरुतासे
अप्रवृत्ति आलस्य है । विषयका तृष्णा अविरति है । अन्य वस्तुमें अन्य बुद्धि
भ्रान्ति है । किसी कारणसे समाधिकी काष्ठा न प्राप्त होना अलब्धभूमिकत्व हे ।
समाधि भूमि प्राप्त होनेपरभी चित्तकी अप्रतिष्ठा अनवस्थिति है अत वृत्तिनिरोधको
योग नहीं कह सकते ऐसे नही कह सकते क्योंकि हेयभूत क्षिप्तादि अवस्थात्रयमें
वृत्तिविरोध हेय होनेपरभी उपादेयभूत एकाग्र और विरुद्धावस्थामें वृत्तिनिरोध योग
हो सकता है चित्तका एक रूप रहना एकाग्र है समस्त वृत्ति निरुद्ध होनेसे मस्कार
मात्र चित्तको निरुद्ध कहते हैं ॥ ३६ ॥
स च समाधिर्द्विविध सम्प्रज्ञातासम्प्रज्ञातभेदात् । तत्रैकाग्र
चेतसि य प्रमाणादिवृत्तीनां बाह्यविषयाणां निरोध स सम्प्र-
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत' । ( २८३ )
ज्ञातसमाधि सम्यक् प्रज्ञायतेऽस्मिन् प्रकृतेर्विविक्ततया चित्त-
मिति व्युत्पत्ते । स चतुर्विधः सवितर्कादिभेदात् । समाधि-
र्नाम भावना, सा च भाव्यस्य विषयान्तरपरिहारेण चेतसि
पुनः पुनर्न्निवेशनम् । भाव्यञ्च द्विविधम् ईश्वरस्तत्त्वानि च ।
तान्यपि द्विविधानि जडाजडभेदात् । जडानि प्रकृतिमहदहं-
कारादीनि चतुर्विंशति अजड पुरुष ॥ ३७ ॥
सम्प्रज्ञात असम्प्रज्ञात भेदसे समाधि दो प्रकार है एकाग्रचित्तम बाह्यविषय प्र-
माणादि वृत्तिका निरोध सम्प्रज्ञात समाधि है प्रकृतिसे पृथक् करके चित्तको सम्यक्
प्रकार जिसम जाना जाय यह सम्प्रज्ञात समाधिकी व्युत्पत्ति है सवितर्कादि भेदसे
सम्प्रज्ञात चार प्रकार है । भावनाको समाधि कहते हैं वह विषयान्तरको त्यागकर
भाव्यको पुनः पुनः चित्तमें स्थिर करना है । ईश्वर और तत्त्वभेदसे तत्त्व दो प्रकारके
हैं जड और अजडभेदसे तत्त्वभी दो प्रकारके हैं जड प्रकृति महदादि २४ पूर्वोक्त
हैं अजड पुरुष है ॥ ३७ ॥
तत्र यदा पृथिव्यादीनि स्थूलानि विषयत्वेनादाय पूर्वापरानुस-
न्धानेन शब्दार्थोल्लेख्यसम्भेदेन भावना प्रवर्त्तते स समाधि
सवितर्क , यदा तन्मात्रान्तःकरणलक्षणं सूक्ष्म विषयमाल-
म्ब्य देशाद्यवच्छेदेन भावना प्रवर्त्तते तदा सविचार , यदा
रजस्तमोलेशानुपविद्धं चित्तं भाव्यते तदा सुखप्रकाशं यस्य
सत्त्वस्योद्रेकात् सानन्द , यदा रजस्तमोलेशानभिभूतं शुद्ध-
सत्त्वमालम्बनीकृत्य या प्रवर्त्तते भावना तदा तस्यां सत्त्वस्य
न्यग्भावाच्चितिशक्तेरुद्रेकाच्च सत्त्वमात्रावशेषत्वेन सास्मित-
समाधि वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात् सम्प्रज्ञात
इति सर्ववृत्तिनिरोधे त्वसम्प्रज्ञात समाधि ॥ ३८ ॥
स्थूलपृथिव्यादि वस्तुको लक्ष्य करके पूर्वापरानुसन्धानपूर्वक घटादि शब्दार्थाल्ले-
खसे भावना करते हैं उसको सवितर्क समाधि कहते हैं जिस प्रकार तीर चलानेवाले
प्रथम स्थूलवस्तुको लक्ष्य करके निशाना लगाते हैं अनन्तर सूक्ष्म सूक्ष्मतरको लगाने
हैं तिसी प्रकार योगाभ्यास करनेवालेभी प्रथमस्थूल मात्रावस्तुको लक्ष्य करके
( २८४ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ पातञ्जल-
भावना करते हैं तदनन्तर सूक्ष्मपरमाण्वादि एव क्रमे निरालम्बन समाधि कर
सकते हैं जब अन्त करण लक्षण सूक्ष्मतन्मात्राको आलम्बन कर पूर्वादि देश-
कालपरिच्छेदसे भावना होती है तब सविचार समाधि कहते हैं जब रजोगुण तमोगुण-
का लेशमात्रसे युक्त अतएव सत्त्ववृद्धि होनेमे सुख प्रकाश चित्तको भाव्य (लक्ष्य)
करके भावना प्रवृत्त होती है तब सानन्द समाधि कहाते हैं जब रजस्तमलेशरहित
शुद्धसत्त्वको आलम्बन करके भावना प्रवृत्त होती है उस भावनामें सत्त्वका न्यग्भाव
(तिरोभाव) चितिशक्तिका उद्रेक (वृद्धि) होनेसे सत्त्वमात्र अवशिष्ट होनेसे
सास्मित समाधि कहाता है। समस्तवस्तुनिरोध होनेसे असम्प्रज्ञात समाधि
कहाता है ॥ ३८ ॥
ननु सर्ववृत्तिनिरोधो योग इत्युक्ते सम्प्रज्ञाते व्याप्तिर्न स्यात्
तत्र सत्त्वप्रधानाया सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिलक्षणाया वृत्ते-
रनिरोधादिति चेत्तदेतद्वार्त्तं क्लेशकर्मविपाकाशयपरिपन्थीच-
त्तवृत्तिनिरोधो योग इत्यङ्गीकारात् । क्लेशा पुन पञ्चधा
प्रसिद्धा अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशा ॥ ३९ ॥
समस्त वृत्तिका निरोधको योग मानो तो सम्प्रज्ञातसमाधिमें अव्याप्ति होगी उसमें
सत्त्वप्रधान सत्त्वपुरुषको अन्यत्वज्ञान लक्षणवृत्तिका निरोध नहीं होता है ऐसे नहीं
कह सकते क्लेशकर्म विपाकादिके विरोधी चित्तवृत्तिनिरोधको योग मानते हैं अवि-
द्यादि पञ्च क्लेश हैं ॥ ३९ ॥
नन्वविद्येत्यत्र किमाश्रीयते पूर्वपदार्थप्राधान्यम् अमक्षिकं
वर्त्तत इतिवत् उत्तरपदार्थप्राधान्यं वा राजपुरुष इतिवत् अन्य-
पदार्थप्राधान्यं वा अमक्षिको देश इतिवत् । तत्र न पूर्वं पूर्व-
पदार्थप्रधानत्वे अविद्याया प्रसज्यप्रतिषेधोपपत्तौ क्लेशादि
कारकत्वानुपपत्ते अविद्याशब्दस्य स्त्रीलिगतवाभावापत्तेश्च ।
न द्वितीय कस्यचिदभावेन विशिष्टाया विद्याया- क्लेशादिपरि-
पन्थित्वेन तद्वीजत्वानुपपत्तेः । न तृतीय नञोऽस्त्यर्थानां
बहुव्रीहिर्वा चोत्तरपदलोप इति वृत्तिकारवचनानुसारेण अवि-
द्यमाना विद्या यस्या सा अविद्या बुद्धिरिति समाधिसिद्धौ
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत. । ( २८५ )
तस्या अविद्यायाः क्लेशादिबीजत्वानुपपत्तेः विवेकख्यातिपूर्व-
कसर्ववृत्तिसम्पन्नायास्तस्यास्तथात्वाप्रसङ्गाच्च ॥ ४० ॥
अविद्या पद समस्त है इसमे तीन समास हो सकते है विद्याया अभाव यह
अव्ययीभाव समास है इसमे पूर्वपद ( नञ् अ ) का अर्थ प्रधान रहता है यथा
अमक्षिकम् । दूसरा न विद्या अविद्या यह तत्पुरुष है इसमे उत्तरपद ( विद्या ) का
अर्थ प्रधान रहता है यथा राजपुरुषादि । तृतीय न विद्या यस्य यस्मिन् वा यह
बहुव्रीहि है इसमें अन्यपद ( यस्य ) का अर्थ प्रधान रहता हे यथा अमक्षिक देश
इत्यादि । प्रकृतमें तीनोंमेंसे क्या विवक्षित है ? प्रथमपक्षमें अभाव प्रधान होनेसे अभा-
वको क्लेशादिजनकत्व अनुपपन्न होगा अव्ययीभाव समास नियमसे अव्यय होनेमे
अविद्या पदमें स्त्रीलिङ्गत्वभी अनुपपन्न होगा । यत्किञ्चित् प्रतियोगिक अभावविशिष्ट
अविद्या क्लेशादिके विरोधी होनेसे क्लेशादिका कारणत्व असम्भव होनेके कारण द्वि-
तीयभी नहीं कह सकते । तृतीय पक्षमेंभी नञोऽस्त्यर्थानाम् इति वार्तिकनलसे अवि-
द्यमान है विद्या जिस बुद्धिकी ऐसा विग्रह कर विद्यमानपदका लोप करनेसे अविद्या
पदसेही समाधि बोधित होगा । पुनः अविद्याको क्लेशादिजनकत्व असम्भव है विवेक
ख्यातिपूर्वक सर्ववृत्तिसम्पन्न अविद्या उस प्रकार होभी नहीं सकती है ॥ ४० ॥
उक्तञ्च-अस्मितादीना क्लेशानामविद्यानिदानत्वम् 'अवि-
द्याक्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम्' इति । तत्र
प्रसुप्तत्वं प्रबोधसहकार्याभावेनानभिव्यक्ति, तनुत्वं प्रतिपक्षभा-
वनया शिथिलीकरणं, विच्छिन्नत्वं बलवता क्लेशेनाभिभवः,
उदारत्वं सहकारिसन्निधिवशात् कार्यकारित्वम् । तदुक्तं वाच-
स्पतिमिश्रेण व्यासभाष्यव्याख्यायाम् "प्रसुप्तास्तत्त्वलीनानां
तनुदग्धाश्च योगिनाम् । विच्छिन्नोदाररूपाश्च क्लेशा विषयस-
ङ्गिनाम् ॥" इति ॥ ४१ ॥
अविद्याक्षेत्रत्वमुत्तरेषामित्यादि अस्मितादिको अविद्यामूलत्व कहा हे प्रबोधका
सहकारी न होनेसे अनभिव्यक्ति प्रसुप्तत्व है प्रतिपक्षभावनासे शिथिलीकरण तनुत्व
है प्रबलक्लेशसे अभिभव विच्छिन्नत्व है सहकारीके सन्निधानसे कार्यकारित्व उदारत्व
है वाचस्पतिमिश्रनेभी व्याख्यान किया है तत्त्वमें लीनोंके लिये प्रसुप्त योगि-
योंके लिये तनुदग्ध है क्लेश अविषयसङ्गियोंके लिये विच्छिन्न उदाररूप है
इति ॥ ४१ ॥
Here is the line-by-line transcription of the text from the image:
( २८६ ) सर्वदर्शनसंग्रहः। [ पातञ्जल-
द्वन्द्ववत् स्वतन्त्रपदार्थद्वयानवगमादुभयपदार्थप्रधानत्वं नाश-
ङ्कितम् । तस्मात् पक्षद्वयेऽपि क्लेशादिनिदानत्वमविद्यायाः
प्रसिद्धं हीयेतेति चेत् तदपि न शोभनं विभाति पर्युदासश-
क्तिमाश्रित्याविद्याशब्देन विद्याविरुद्धस्य विपर्ययज्ञान-
स्याभिधानमिति वृद्धैरङ्गीकारात् । तदाह-“नामधात्वर्थयोगे
तु नैव नञ् प्रतिषेधक । वदत्यब्राह्मणाधर्म्मावन्यमात्रविरोधि-
नौ ॥”इति । वृद्धप्रयोगगम्या हि शब्दार्थाः सर्व एव न । तेन
यत्र प्रयुक्तो यो न तस्मादपनीयते ॥” इति च ॥ ४२ ॥
धवखदिरादिवत् पदार्थद्वय प्रसिद्ध न होनेसे द्वन्द्वकी आशङ्का नहीं की अतः पक्ष-
द्वयमें भी क्लेशादिजनकत्व जो अविद्यामें प्रसिद्ध हे वह नहीं रहेगा ऐसे कहो तो यह
भी शोभा नहीं देती है क्योंकि पर्युदासार्थ मानकर विद्याविरुद्ध विपर्ययज्ञान
बोधकत्व वृद्धोंने माना है तदाह प्रतिपादिकार्थके योगमें नञ् प्रतिषेधार्थक नहीं
होता है अब्राह्मण अधर्म्म इत्यादिमे ब्राह्मणसे अन्य धर्म्मसे विरुद्धको कहते हैं
शब्दका अर्थ वृद्धव्यवहारसे जाना जाता है अतः वृद्धोंने जिस अर्थमें प्रयोग किये
हों उस अर्थसे अन्यार्थबोधक नहीं हो सकेगा ॥ ४२ ॥
वाचस्पतिमिश्रैरप्युक्तम् “लोकाधीनावधारणो हि शब्दार्थयोः
सम्बन्ध लोके चोत्तरपदार्थप्रधानस्यापि नञ् उत्तरपदार्थामिधे-
योपमर्दकस्य तद्विरुद्धतया तत्र तत्रोपलम्भेरिहापि तद्विरुद्धे
प्रवृत्ति ”इति। एतदेवाभिप्रेत्योक्तम् “अनित्याशुचिदुःखाना-
त्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्येति । अतस्मिंस्तद्बु-
द्धिविपर्ययः” इत्युक्तं भवति । तद्यथा अनित्ये घटादा । नत्य
त्वाभिमानः अशुचौ कार्थादौ शुचित्वप्रत्यय ॥ ४३ ॥
कि शब्दार्थसम्बन्ध लोकव्यवहारसे निश्चत होता है लोकमें उत्तरपदार्थप्रधानको भी
उत्तरपदार्थको उपमर्दक तद्विरुद्धार्थक नञ् उपलब्ध होता है। अतः यहाँ भी तद्वि-
रुद्धार्थमें प्रवृत्ति होगी इस प्रकार वाचस्पतिमिश्रने कहा हे इसी अभिप्रायसे अनित्य
घटादिमें नित्यत्वाभिमान, अशुचिकार्यमें, शुचित्वप्रतीति दुःखमें सुखाभिमान ओर
अनात्मा देहादिमे आत्माभिमानको अविद्या कहा है । अन्यमें अन्य बुद्धिको विपर्यय
कहा है ॥ ४३ ॥
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतं । ( २८७ )
"स्थानाद्बीजादुपष्टम्भान्नि ष्यन्दान्निधनादपि । कायमावेय-
शौचत्वात् पण्डिता ह्यशुचिं विदुः ॥" इति । परिणामता-
पसंस्कारैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवेकिन इति न्या-
येन दुःखे स्रक्चन्दनवनितादौ सुखत्वारोपः अनात्मनि देहा-
दावात्मबुद्धि । तदुक्तम्- "अनात्मनि च देहादावात्मबुद्धिस्तु
देहिनाम् । अविद्या तत्कृतो बन्धस्तन्नाशे मोक्ष उच्यते " ॥
इति । एवमियमविद्या चतुष्पादा भवति ॥ ४४ ॥
पण्डितलोग शरीरको निम्न लिखित हेतुओंसे सदा अशुचि कहते हैं स्थान मलमू-
त्रादिसे पूरित माताके उदरमें स्थिति होनेसे शुक्रशोणितादिसे उत्पन्न होनेसे
निष्पन्दसे अर्थात् मलमूत्रादिका निर्गमनद्वार होनेसे नाश होनेसे मलमूत्राद्याधार
होनेसे सांसारिक सुख सब विवेकियोके लिये दुःख है यथा परिणाम यावत्काल
विषय भोग करता है तावत्काल सुख प्रतीत होता है अनन्तर भोगतृष्णादि बढनेसे
उसका परिणाम दुःख होता है एव ताप वही वस्तु जिनको नही मिलनेसे
तापकारक होता है उसकी प्राप्तिकी चिन्ता बनी रहनेसे सस्कारमेंभी दुःखी होता
है अतएव कहा है "तदेव प्रीतये भूत्वा पुनर्दुःखाय कल्पते" इति। चन्दन, कुसुम,
रमणी आदि दुःखहेतुमे सुखत्वारोप है। प्राणियोंकी अनात्मभूत देहादिमें आत्मबु-
द्विको अविद्या कहते है तादृश अविद्यामूलक बन्ध (ससार) होता है अविद्या
नाश होनेसे मोक्ष होता है इस प्रकार अविद्याको अनित्य अशुचि दुःख अनात्मरूप
चार पाद है ॥ ४४ ॥
नन्वेतेष्वविद्याविशेषेषु किञ्चिदनुगतं सामान्यलक्षणं वर्णनीयम्
अन्यथा विशेषस्यासिद्धे । तथाचोक्तं भट्टाचार्यैः -"सामान्य-
लक्षणं त्यक्त्वा विशेषस्यैव लक्षणम् । न शक्यं केवलं वक्तुमं-
गोऽप्यस्य न वाच्यता ॥" इति । तदपि न वाच्यमतस्मिं-
स्तद्बुद्धिरिति सामान्यलक्षणाभिधानदत्तोत्तरत्वात् ॥ ४५ ॥
लक्षणप्रमाणसे वस्तुसिद्ध होती है लक्षणभी सामान्यलक्षणपूर्वक विशेष लक्षण
होता है यथा द्रव्यसामान्यज्ञानानन्तर द्रव्यविशेष पृथिव्यादिका लक्षण होता है तद्वत्
अविद्याविशेषमें सर्वत्र अनुगत सामान्य लक्षण कहना चाहिये नहीं तो विशेष
प्रतीति न होगी "सामान्यलक्षणको छोडकर केवल विशेषकाही लक्षण कहना अ
( २८८ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ पातञ्जल-
शक्य है” इत्यादि भट्टाचार्यनेभी कहा है। प्रकृतमें सामान्यलक्षण न कहनेसे अनुपप-
त्ति होगी ऐसेभी नहीं कह सकते क्योंकि अन्यमें अन्य बुद्धि अविद्या है इस प्रकार
अविद्याका सामान्य लक्षण कह चुका हूँ ॥ ४५ ॥
सत्त्वपुरुषयोरहमस्मीत्येकताभिमानोऽस्मिता । तदप्युक्तं,
‘दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मत्वाभिमानोऽस्मिता’ इति ॥ ४६ ॥
अत्यन्तविलक्षण सत्त्व ( प्रधान ) और पुरुष दोनोंकी एकताभिमान अस्मिता है
दृक्शक्ति पुरुष है दर्शनशक्ति बुद्धि ( अन्तःकरण ) है आत्मा नित्य और असंग
है अन्त करण सुखदु खादिका भोक्ता है अविद्यावश दोनोंका अभेदाभिमान
होता है ॥ ४६ ॥
सुखाभिज्ञस्य सुखानुस्मृतिपूर्वक सुखसाधनेषु तृष्णारूपो
गर्द्धो राग ॥ ४७ ॥
अनुभूत सुखको स्मरण कर सुखसाधनोंमें तृष्णा बढाना राग है अनुभूत दु खको
स्मरण कर दु खसाधनोंमें निन्दाका नाम द्वेष है ॥ ४७ ॥
दु खज्ञस्य तदनुस्मृतिपुर सर तत्साधनेषु निन्दा द्वेष. ।
तदुक्तं ‘सुखानुशयी राग दु खानुशयी द्वेष.’ इति । किमत्रानु-
शायिशब्दे ताच्छील्यार्थे णिनिरिनिर्वा मत्वर्थो योऽभिमत. ।
नाद्यः सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्य इत्यत्र सुपीति वर्त्तमाने
पुन सुब्ग्रहणस्य उपसर्गेनिवृत्त्यर्थत्वेन सोपसर्गाद्धातोर्णिने-
रनुत्पत्ते यथाकथञ्चिदंगीकारेऽपि अचोऽणितीति वृद्धिम-
सक्तावतिशय्यादिपदवदनुशायिपदस्य प्रयोगप्रसंगात् । न
द्वितीय । ‘एकाक्षरात् कृतो जातेः सप्तम्यां च न तौ स्मृतौ”
इति। तत्प्रतिषेधादत्र चानुशयशब्दस्याजन्तत्वेन कृदन्त-
त्वात् । तस्मादनुशयिशब्दो दुरुपपाद इति चेत् नैतद्भद्रं
भावानवबोधात् प्रायिकाभिप्रायमिद् वचनम् । अतएवोक्तं
वृत्तिकारेण-‘इतिकरणो विवक्षार्थ सर्वत्राभिसम्बध्यते’ इति ।
तेन काचिद्भवति कार्य कार्थिकस्तण्डुली तण्डुलिक इति ।
१३. शाङ्कर अद्वैत वेदान्त दर्शन व उपसंहार
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २८९ )
तथाच कृदन्ततया जातेश्च प्रतिषेधस्य प्रायिकत्वम् अनुशयश-
ब्दस्य कृदन्तात् इनेरुपपत्तिरिति सिद्धम् ॥ ४८ ॥
शंका-सुखानुशयी और दुःखानुशयी इन दोनों सूत्रोंम जो अनुशयी शब्द है उसमें
क्या ताच्छील्येऽर्थम णिनि प्रत्यय है या मत्वर्थमे इनिप्रत्यय है । प्रथम कह
नहीं सकते क्योंकि सुप्यजातौ इस सूत्रमें सुपिस्यमे सुप्की अनुवृत्ति चली,
आती है पुन' सुप्करन सामर्थ्यसे उपसर्गभिन्न सुप्का ग्रहण होता है अत उपस-
र्गपूर्वक धातुसे णिनि नहीं होगा “पतत्यधो धाम विसारि सर्वतः” “स वभ्रुगोपजीवि-
नाम् ' इत्यादि प्रसिद्ध कविप्रयोगोंकी समान कथञ्चित् णिनि मानाभी जाय
तोभी वृद्धि दुर्वार होनेसे अनुशायी पद बनेगा अनुशयी न बन सकेगा ।
द्वितीयभी नहीं कह सकते एकाचूसे जातिवाचक कृदन्तसे, सहमन्तसे
इन् और ठन् नहीं होते हैं श्ववान्, व्यघ्रवान्, दण्ड' सन्ति अस्या शालायाम् इत्या-
दि इसके उदाहरण है यहा परभी अनुशयशब्द कृदन्ती अच्प्रत्ययान्त है अतः
अनुशयी शब्द असाधु है ऐसा कहनाभी अनुचित है क्योंकि अभिप्रायको आप
नहीं जानते हैं यह वार्तिक प्रायिक है अर्थात् सर्वत्र निषेध करताही है ऐसा नियम
नहीं है अतएव वृत्तिकारने इतिशब्दको विवक्षितार्थ कहा है अतएव कार्य्यी इत्या-
दिमें इनि भया अत अनुशयशब्द कृदन्त होनेपरभी इनि हो गया वस्तुत' अनुशन्द
कृदन्त होनेपरभी व्याघ्रादिवत् जातिवाचक न होनेसे निषेधकी प्रवृत्तिही नहीं है
अत शंका समाधान दोनों भूसा लेपनमात्र है ॥ ४८ ॥
पूर्वजन्मानुभूतमरणदुःखानुभववासनावलात् सर्वस्य प्राणभृ-
न्मात्रस्याकृमेश च विदुषः सञ्जायमान शरीरविषयादेर्मम
वियोगो मा भूदिति प्रत्यह निमित्त विना प्रवर्त्तमानोभयरू-
पोऽभिनिवेश पञ्चम क्लेश । 'मा च भूवं हि भूयासमिति
प्रार्थनाया प्रत्यात्ममनुभवसिद्धत्वात् । तदाह 'स्वरसवाही
विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेश' इति । ते चाविद्यादय पञ्च
सांसारिकविविधदुःखोपहारहेतुत्वेन पुरुष क्लिश्नन्तीति क्लेशा-
प्रसिद्धाः ॥ ४९ ॥
पूर्वजन्ममें अनुभूत मरणदुःखानुभववासनावश कृमिसे लेकर बडे ज्ञानविर्य्य ट
समस्त आर विषयादि प्राणियाको हमारे शरीरका नाश न हो इस प्रकार विन
निमित्तके उत्पन्न भयरू। नाम अभिनिवेश है यही पाँचों क्लेश हैं उक्त अविद्यादिन
१९
( २९० ) सर्वदर्शनसंग्रहः। [ पातञ्जल-
सांसारिक विविध दुःखहेतु होनेके कारण पुरुषको क्लेश ( उपताप ) युक्त कर देनेसे
क्लेश कहे जाते हैं ॥ ४९ ॥
कर्माणि विहितप्रतिषिद्धरूपाणि ज्योतिष्टोमब्रह्महत्यादीनि
विपाकाः कर्मफलानि जात्यायुर्भोगाः आफलविपाकाच्चित्त-
भूमौ शेरते इत्याशया धर्माधर्मसंस्काराः तत्परिपन्थिचि-
त्तवृत्तिनिरोधो योगः निरोधो नाभावमात्रमभिमतं तस्य तुच्छ-
त्वेन भावरूपसंस्कारजननक्षमतासम्भवात्, किन्तु तदा-
श्रयो मधुमतीमधुप्रतीकाविशोकासंस्कारशेषतान्यपदेश्यः
चित्तस्यावस्थाविशेषः निरुध्यन्तेऽस्मिन् प्राणाद्याश्चित्तवृत्तय
इति व्युत्पत्तेरुपपत्तेः ॥ ५० ॥
विहित ज्योतिष्टोम अग्निहोत्रादि और प्रतिषिद्ध ब्रह्महत्या कलञ्जभक्षणादि कर्म
हैं ब्राह्मणत्वादि जाति, आयु भोगरूप कर्मका फल विपाक है विपाकका फलो-
त्पत्तिपर्यन्त चित्तभूमिमें रहनेवाले धर्माधर्मसंस्कार आशय हैं उसके विरोधी जो
चित्तकी वृत्तियां हैं उनका रोकना योग है निरोधपदमें अभावमात्र नहीं विवक्षित
है क्योंकि अभाव अलीक पदार्थ होनेसे वह भावरूप संस्कारका जनक नहीं हो
सकता किन्तु मधुमति मधुप्रतीकादि संज्ञक चित्तकी अवस्थाविशेष निरोध है
निरोध किया जाय प्राणादि चित्तवृत्तिको जिसमें इस व्युत्पत्तिसे यही अर्थ प्रतीत
होता है ॥ ५० ॥
अभ्यासवैराग्याभ्यां वृत्तिनिरोधः तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः।
प्रकाशनप्रवृत्तिरूपवृत्तिरहितस्य चित्तस्य स्वरूपनिष्ठः परि-
णामविशेषः स्थितिः । तन्निमित्तीकृत्य यत्नः पुनः पुनस्त-
थात्वेन चेतसि निवेशनमभ्यासः। चर्मणि द्वीपिनं हन्तीति व-
न्निमित्तार्थेयं सप्तमीत्युक्तं भवति ॥ ५१ ॥
‘तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्’ इत्युक्तप्रकार निरोध दुःसाध्य समझकर
उसका उपाय कहते हैं (अभ्यासेति) अभ्यास ओर वैराग्यसे उसका निरोध
प्रकाशनप्रवृत्तिरहित चित्तकी स्वरूपावस्थानरूप परिणामविशेष स्थिति है उस स्थितिके
लिये यत्न बारम्बार चित्तमें निवेश करना अभ्यास है। स्थितौ यहांपर सप्तमी
निमित्त अर्थमें है जिस प्रकार चर्मणिद्वीपिनंहन्ति इत्यादि स्थलमें है॥ ५१ ॥
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २९१ )
दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् । ऐहि-
कपारत्रिकविषयादौ दोषदर्शनान्निराभिलाषस्य ममैते विषया
वश्याः नाहमेतेषां वश्य इति विमर्शो वैराग्यमित्युक्तं भवति ॥
समाधिपरिपन्थिकेशतनूकरणार्थं समाधिलाभार्थं च प्रथमं
क्रियायोगविधानपरेण योगिना भवितव्यं क्रियायोगसम्पादने
अभ्यासवैराग्ययोः सम्भवात् ॥ ५२ ॥
इस लोक और परलोकमें दुःखजनकत्व परिणामित्वादि दोष देखकर तद्विषयक अभि-
लाषा छोड यह सब मेरे वश्य हैं। मैं इनके वश्य नहीं हूं इस विचारको वैराग्य कहते हैं ।
समाधिके विरोधी क्लेशादिको शिथिल करनेके ओर समाधिप्राप्तिके लिये प्रथम
क्रिया हे योगीको योगविधानमे तत्पर होना चाहिये क्रियायोगसम्पादनसेही अभ्यास
और वैराग्य होसकता है ॥ ५२ ॥
तदुक्तं भगवता-“आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥” इति । क्रिया-
योगश्चोपदिष्टः पतञ्जलिना-‘तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि
क्रियायोगः' इति । तपः स्वरूपं निरूपितं याज्ञवल्क्येन ।
“विधिनाक्तेिन मार्गेण कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः । शरीरशोषणं
प्राहुस्तपसां तप उत्तमम् ॥” इति । प्रणवगायत्रीप्रभृती-
नामध्ययनं स्वाध्याय इति । ते च मन्त्रा द्विविधा वैदिका-
स्तान्त्रिकाश्च । वैदिकाश्च द्विविधाः प्रगीता अप्रगीताश्च ।
तत्र प्रगीता सामानि, अप्रगीताश्च द्विविधा छन्दोवद्धास्त-
द्विलक्षणाश्च । तत्र प्रथमा ऋच । द्वितीया यजूंषि । तदुक्तं
जैमिनिना-‘तेषामृग् यत्रार्थवशेन पाद्व्यवस्था गीतिषु सामा-
ख्या शेषे यजु शब्द' इति ॥ ५३ ॥
योगमार्गमें चढनेकी इच्छावाले मुनिको प्रथम कर्म ( क्रिया ) करना चाहिये
योगमें आरूढ मुनिको शम साधन हे । क्रिया योगभी पतञ्जलिने कहा है ।
तप, स्वाध्याय ओर ईश्वरप्रणिधानका नाम क्रिया योग है । वेदादिविहित प्रकार
( २९२ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ पातञ्जल-
कृच्छ्रचान्द्रायणादि व्रतोंसे शरीरको शोषण करना उनमें श्रेष्ठ तप है। प्रणव गायत्री
वेदोपनिषदादिका अध्ययन स्वाध्याय है । वैदिक तान्त्रिक भेदसे मन्त्र दो प्रकार है
वैदिक मन्त्रभी दो प्रकार है एक प्रगीत दूसरा अप्रगीत है । प्रगीत साम है
जिसको गान किया जाता है छन्दोबद्ध और उससे विलक्षण भेदमे अप्रगीतभी
दो प्रकार है प्रथम ऋक् है जिसमें अर्थवश पादव्यवस्था होती है दूसरा यजु है
इसमें पादव्यवस्था नहीं है ॥ ५३ ॥
तन्त्रेषु कामिककारणप्रपञ्चाद्यागमेषु ये ये वर्णितास्ते तान्त्रि-
का ॥ ते पुनर्मन्त्रास्त्रिविधा स्त्रीपुन्नपुंसकभेदात्तत्राह-“स्त्री-
पुंनपुंसकत्वेन त्रिविधा मन्त्रजातयः । स्त्रीमन्त्रा वह्निजायान्ता
नमोऽन्ताः स्युर्नपुंसका । शेषाः पुमांसस्ते शस्ता सिद्धा
वश्यादिकर्मणि ॥” इति ॥ ५४ ॥
कामिक और कारण प्रपञ्चाद्यागममें जो प्रतिपादित मन्त्र हे वह तान्त्रिक हे । स्त्री
पुरुष नपुंसकभेदसे वे मन्त्र तीन प्रकार हैं । स्वाहान्त मन्त्र स्त्री मन्त्र है नम पद
जिसके अन्तमें हो वह नपुंसक मन्त्र है । अवशिष्ट पुरुष मन्त्र हैं । वशीकरणादि
कार्योंमें पुमन्त्र प्रशस्त हैं ॥ ५४ ॥
स्नापनादिसंस्काराभावेऽपि निरस्तसमस्तदोषत्वेन सिद्धिहेतु-
त्वात् सिद्धत्वम् । स च संस्कारो दशविध कथितः शारदा-
तिलके ॥ “मन्त्राणा दश कथ्यन्ते संस्कारा सिद्धिदायिन ।
निर्दोषतां प्रयान्त्याशु ते मन्त्राः साधु संस्कृताः ॥ ५५ ॥
अभिषेकादि संस्कार न होनेपरभी निर्दोष होनेके कारण सिद्ध हेतु होनेसे सिद्ध
कहाते हैं । मन्त्रोंके सिद्धि प्रद दश प्रकारके संस्कारोंको कहते हैं जिन संस्कारोंसे
संस्कृत मन्त्र शीघ्रही निर्दुष्ट हो जाते हैं ॥ ५५ ॥
जननं जीवनञ्चैव ताडनं बोधनं तथा । अभिषेकोऽथ विमली-
करणाप्यायने पुनः ॥ तर्पणं दीपनं गुप्तिर्दशैता मन्त्रसत्क्रिया ॥
मन्त्राणां मातृकावर्णादुद्धारो जननं स्मृतम् ॥ ५६ ॥
दशविध संस्कार इस प्रकार हैं । १ जनन २ जीवन ३ ताडन ४ बोधन ५ अभि-
षेक ६ विमलीकरण ७ आप्यायन (पुष्टि) ८ तर्पण ९ दीपन और १० गुप्ति
यही दश संस्कार हैं मन्त्रोंको मातृका वर्णोंसे उद्धार करनेका नाम जनन है ॥५६॥
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २९३ )
प्रणवान्तरितान् कृत्वा मन्त्रवर्णान् जपेत् सुधी ॥ मन्त्रार्ण-
संख्यया तद्धि जीवनं संप्रचक्षते ॥ ५७ ॥
बुद्धिमान् लोग प्रणवको अन्तरित युक्त करके मन्त्रवर्णको मन्त्रके अक्षरोंकी
संख्यामें जप करनेका नाम जीवन है ॥ ५७ ॥
मन्त्रवर्णान् समालिख्य ताडयेच्चन्दनाम्भसा ॥ प्रत्येकं वायु-
बीजेन ताडनं तदुदाहृतम् ॥ ५८ ॥
मन्त्राक्षरोंको लिखकर प्रत्येक अक्षरोंको वायुबीजका उच्चारण करके चन्दनजलसे
ताडन ( प्रोक्षण ) करनेको ताडन कहते हैं ॥ ५८ ॥
विलिख्य मन्त्रवर्णांस्तु प्रसूनै करवीरजैः ॥ मन्त्राक्षरेण संख्या-
तैर्हन्यात्तद्बोधनं मतम् ॥ ५९ ॥
मन्त्राक्षरोंको लिखकर अक्षरसमसंख्यक कनेरके फूलोंसे हनन करनेको बोधन
कहते हैं ॥ ५९ ॥
स्वतन्त्रोक्तविधानेन मन्त्री मन्त्रार्णसंख्यया ॥ अश्वत्थपल्लवै-
र्मन्त्रमभिषिञ्चेद्विशुद्धये ॥ ६० ॥
जापक तत्तन्मन्त्रविधिसे मन्त्र शुद्धयर्थ पीपलके पत्तोंसे मन्त्राक्षरसंख्याकी बराबर
अभिषिक्त करनेको अभिषेक कहते हैं ॥ ६० ॥
सञ्चिन्त्य मनसा मन्त्रं ज्योतिर्मन्त्रेण निर्दहेत् । मन्त्रे मलत्रयं
मन्त्री विमलीकरणं हि तत् ॥ तारव्योमाग्निमनुयुक्तं ज्योति-
र्मन्त्र उदाहृत ॥ ६१ ॥
मनसे मन्त्रको चिन्तवन कर ज्योतिर्मन्त्रसे मलत्रयको निर्दहन करे इसीको विमली
करण कहते हैं । तार, व्योम, अग्नियुक्त मन्त्र ज्योतिर्मन्त्र है ॥ ६१ ॥
कुशोदकेन जप्तेन प्रत्यर्णं प्रोक्षणं मनो । वारिबीजेन विधिव-
देतदाप्यायनं मतम् ॥ ६२ ॥
अभिमन्त्रित कुशोदकसे मन्त्रके प्रत्येक अक्षरोंको वारि बीजोच्चारण कर विधिवत्
प्रोक्षण करनेको आप्यायन कहते हैं ॥ ६२ ॥
मन्त्रेण वारिणा मन्त्रे तर्पणं तर्पणं स्मृतम् ॥ ६३ ॥
( २९४ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ पातञ्जल-
मन्त्रसे अभिमन्त्रित जलको मन्त्रम छोडदेनेका नाम तर्पण कहते हैं ॥ ६३ ॥
तारमायारमायोगो मनोर्दीपनमुच्यते ॥ ६४ ॥
तार, माया, और रमायोगको मन्त्रका दीपन कहते हैं ॥ ६४ ॥
जप्यमानस्य मन्त्रस्य गोपनं तप्रकाशनम् ॥ ६५ ॥
जप्यमान मन्त्रका अप्रकाशनका नाम गोपन है ॥ ६५ ॥
संस्कारा दश मन्त्राणां सर्वतन्त्रेषु गोपिता । यत्कृत्वा सम्प्र-
दायेन मन्त्री वाञ्छितमश्नुते ॥ ६६ ॥
यह दश सस्कार सब तन्त्राम गुप्त हैं। जिनके करनेसे जापक इष्टसिद्धिको
पाते हैं ॥ ६६ ॥
रुद्धकीलितविच्छिन्नसुप्तशतादयोऽपि च । मन्त्रदोषा प्रण-
श्यन्ति संस्कारैरेभिरुत्तमै ॥ ” इति । तदल प्रकाण्डताण्डव-
कल्पेन मन्त्रशास्त्ररहस्योद्धोषणेन ॥ ६७ ॥
रुद्ध कीलित, विच्छिन्न, सुप्त, शप्त, आदि मन्त्रदोष उक्त संस्कारसे नष्ट
होते हैं । योगविचारके बीचमें अप्रासंगिक मन्त्रशास्त्रोंके व्यर्थ विचारोंसे विरत
होता हूं ॥ ६७ ॥
ईश्वरप्रणिधानं नामाभिहितानामनभिहितानाञ्च सर्वासां
क्रियाणां परमेश्वरे परमगुरौ फलानपेक्षया समर्पणम् । अत्रेद्-
मुक्तम्—“कामतॊऽकामतॊ वापि यत्करोमि शुभाशुभम् ।
तत्सर्वं त्वयि विन्यस्तं त्वत्प्रयुक्तः करोम्यहम् ॥ ” इति ॥ ६८ ॥
विहिताविहित समस्त क्रियाको फलाकांक्षारहित होकर परम गुरु ईश्वरम समर्पण
करना ईश्वरप्रणिधान है सकाम या निष्कामसे मैं जो शुभाशुभ करता हूं वह सब
आपके विषयमें समर्पण करता हूं आपसे प्रेरित होकर मैं करता हूं ॥ ६८ ॥
क्रियाफलसंन्यासोऽपि भक्तिविशेषापरपर्यायं प्रणिधानमेव
फलाभिसन्धानेन कर्मकरणात् । तथाच गीयते गीतासु भग-
वता । “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्म-
फलहेतुर्भूर्मा ते संगोऽस्त्वकर्मणि ॥ ” इति ॥ ६९ ॥
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २९५ )
क्रियाफलका त्यागभी भक्तिविशेषरूप ईश्वरप्रणिधानही है । अतएव भगवद्गीता-
में कहा है हे अर्जुन ! तुमको कर्महीमें अधिकार है फलमे कदाचित् अधिकार नहीं
कर्म और फलका हेतुभी न हो अर्थात् फलाभिलाषासे कर्म न करो कर्मके त्यागमें
भी तुम्हारी रुचि न हो ॥ ६९ ॥
फलाभिसन्धेरुपघातकत्वमभिहितं भगवद्भिर्नीलकण्ठभारती-
श्रीचरणै । “अपि प्रयत्नसम्पन्नं कामेनोपहतं तपः । न
तुष्टये महेशस्य श्वाल्लीढमिव पायसम् ॥” इति ॥ ७० ॥
नीलकण्ठभारतीजीने कहा है-अत्यन्त प्रयत्नसे किया हुआभी फलकामनायुक्त
तप ईश्वरकी प्रीतिकारक नहीं होता है जिस प्रकार कुकरका उच्छिष्ट पायस किसीके
प्रतिकारक नहीं होता है ॥ ७० ॥
सा च तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानात्मिका क्रिया योगसाधन-
त्वाद्योग इति । शुद्धसारोपलक्षणावृत्त्याश्रयणेन निरूप्यते
यथायुर्धृतमिति । शुद्धसारोपलक्षणा नाम लक्षणाप्रभेदः
मुख्यार्थबाधतद्योगाभ्यामर्थान्तरप्रतिपादनं लक्षणा । सा
द्विविधा रूढिमूला प्रयोजनमूला च तदुक्तं । काव्यप्रकाशे ।
“मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनात् । अन्योऽर्थो
लक्ष्यते यत् सा लक्षणारोपिता क्रिया ॥” इति ।
तच्छब्देन लक्ष्यत इत्याख्याते गुणीभूत प्रतिपादनमात्र परा-
मृश्यते । सा लक्षणेति प्रतिनिर्दिश्यमानापेक्षया तच्छब्दस्य
स्त्रीलिङ्गत्वोपपत्तिः तदुक्तं कैयटै । निर्दिश्यमानप्रतिनिर्दिश्य-
मानयोरैक्यमापादयन्ति सर्वनामानि पर्यायेण तत्तल्लिङ्गमुपाद-
दत इति ॥ ७१ ॥
तप, ईश्वर प्रणिधान स्वाध्यायरूप क्रिया योग साधन होनेके कारण शुद्धसारो
पलक्षणासे योग कहाता है जैसे आयुका साधक घृतमें आयुर्घृतम् इत्यादि व्याहार
होता है तथाहि शब्दका मुख्यार्थ ( शक्तिसे उपस्थितार्थ ) का बाध होनेपर मुख्या-
र्थयुक्त अर्थान्तर बोधनका नाम लक्षणा है । वह रूढि ओर प्रयोजनवती भेदसे
दो प्रकार हे । इस विषयमें काव्यप्रकाशकारकी सम्मति कहते हैं मुख्यार्थ बाध
इति रूढिका अर्थ प्रसिद्ध है प्रयोजन व्यङ्ग्यार्थ प्रति...
[Header]
( २९६ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ पातञ्जल-
क्रियाका अर्थ व्यापार हे । तथा च अन्यार्थ जो बोधित होता हे वह लक्षणा
है अन्यार्थप्रतिपादनम मुख्यार्थका बाध शक्यार्थ सम्वन्ध ओर रूढि या प्रयोजन
यह तीनो हेतु हैं तयोर्ग ( मुख्यार्थसम्वन्धित्व ) लक्षणा में भी जोडना चाहिये नही
तो व्यञ्जना ओर शक्तिस्मृतिमे भी अतिव्याप्ति होगी मुख्यकाभी अभिधारूप मुख्यार्थ
सम्वन्धसे प्रतिपादन हो सक्ता हे इसलिये उसके वारणार्थ अन्यपद है अन्य अर्थात्
अमुख्य हे यल्लक्ष्यते यहापर तिङ्प्रत्ययक अर्थ आश्रयमें यद्यपि धात्वर्थ प्रतिपादन
विशेषणी भूत हे तथापि उसीको यत् शब्दसे परामर्श होता हे क्योकि यत् तत्
शब्दके नित्य सम्वन्ध होता हे तत् शब्दसे लक्षणा का बोध होता हे अत' यत् शब्दभी
धात्वर्थ मात्रका बोधक हे सा इति स्त्रीलिङ्गका निर्देश लक्षणा इति विधेय स्त्रीलिङ्ग
पदके अभिप्रायसे हे कैयटनेभी कहा है कि उद्देश्य ओर विधेयका अभेद प्रतिपादन
करनेवाले सर्वनामपद क्रमसे दोनोंके लिङ्गके बोधक होते हैं यथा “ शैत्य हि यत्सा
प्रकृतिर्जलस्य ” इति ॥ ७१ ॥
तत्र कर्मणि कुशल इत्यादिरूढिलक्षणाया उदाहरणं कुशान्
लातीति व्युत्पत्त्या दर्भादानकर्तरि यौगिक कुशलपदं विवेच-
कत्वसारूप्यात् प्रवीणे प्रवर्त्तमानम् अनादिवृद्धव्यवहारपरम्प-
राजुपातित्वेनाभिधानवत् प्रयोजनमनपेक्ष्य प्रवर्त्तते । तदाह,
'निरूढालक्षणा काश्चित् सामर्थ्यादभिधानवत्' इति ॥ तस्मात्
रूढिलक्षणाया प्रयोजनापेक्षा नास्ति । यद्यपि प्रयुक्त शब्द
प्रथमे मुख्यार्थं प्रतिपादयति तेनार्थेनार्थान्तर लक्ष्यत इति
अर्थधर्मोऽय लक्षणा तथापि तत्प्रतिपादके शब्दे समारोपित
सन् शब्दव्यापार इति व्यपदिश्यते । एतदेवाभिप्रेत्योक्त लक्ष-
णारोपिता क्रियेति ॥ ७२ ॥
कर्मणि कुशल यह रूढिलक्षणाका उदाहरण है कुशल पद कुशान् लाति इस
व्युत्पत्तिसे दर्भका आनयन कर्तामें यौगिक है एतादृश मुख्यार्थ कर्मम बाधित होनेसे
विवेचकत्वरूपसम्वन्धसे विचारशीलमें लाक्षणिक है यह अनादि वृद्ध व्यवहारमूलक
होनेसे शक्तिके समान है कहाभी है कि निरूढ लक्षणाशक्तिका समानही है अत'
रूढिलक्षणा मे प्रयोजनकी अपेक्षा नहीं है । यद्यपि शब्द प्रथम मुख्यार्थका बोधन
करता है परन्तु मुख्यार्थके बाध होनेसे अर्थान्तरलक्षित होता हे तथा लक्षणा
अर्थका धर्म हे तथापि अर्थ प्रतिपादक शब्दमें आरोपित है इस अभिप्रायसे कहते हैं
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतं । ( २९७ )
कि लक्षणारोपितेति अर्थात् शक्याव्यवहित लक्ष्यार्थ विषयक होनेमे शब्दमें आरो-
पितमात्र है वस्तुतः अर्थवृत्तिही हे प्रयोजनवती लक्षणाका उदाहरण गङ्गायांघोषः
है यहां शैत्यपावनत्वादि प्रयोजन हे ॥ ७२ ॥
प्रयोजनलक्षणा तु षड्विधा उपादानलक्षणा लक्षणलक्षणा
गौणसारोपा गौणसाध्यवसाना शुद्धसारोपा शुद्धसाध्यवसाना
चेति । कुन्ताः प्रविशन्ति मञ्चा क्रोशन्ति गौर्वाहीकः गौरयं
आयुर्घृतं आयुरेवेदमिति यथाक्रममुदाहरणानि द्रष्टव्यानि ॥७३॥
लक्षणा दो प्रकारकी है. शुद्ध ओर गौणी शुद्धमेंभी उपादानलक्षणा आर लक्षण-
लक्षणारूप दो भेद हैं उन दोनोंमेंभी सारोप, ओर साध्यवसानरूप दो भेद हैं अ-
र्थात् उपादानलक्षणा सारोपा, उपादानलक्षणा साध्यवसाना, लक्षणलक्षणा सारोपा,
और लक्षणलक्षणासाध्यवसाना भेदसं शुद्धलक्षणा चार प्रकारकी है गोणीभी सारोप
ओर साध्यवसान भेदमे दो प्रकार है इस प्रकार लक्षणा ६ प्रकार है कुन्ताः प्रवि-
शन्ति मञ्चाः क्रोशन्ति, गोर्वाहीकः, गौरयम्, आयुर्धृतम्, आयुरेवेदम् इत्यादि
उदाहरण हैं ॥ ७३ ॥
तदुक्तम्- "स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थं स्वसमर्पणम् । उपादानं लक्षणं
चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा ॥ सारोपान्या तु यत्रोक्तौ विषयी विष-
यस्तथा । विषय्यन्तःकृतेऽन्यस्मिन् सा स्यात् साध्यवसा-
निका ॥ भेदाविमौ च सादृश्यात् सम्बन्धान्तरतस्तथा ।
गौणौ शुद्धौ च विज्ञेयौ लक्षणा तेन षड्विधा ॥" इति ॥
तदलं काव्यमीमांसामर्मनिर्मन्थनेन ॥ ७४ ॥
( तदुक्तमिति ) वाक्यार्थमें स्वार्थका अन्वयप्रवेश सिद्धिके लिये पराक्षेप परका
लक्षण अर्थात् स्वार्थको न त्यागकर परार्थलक्षण उपादान लक्षण है यथा "कुन्ताः
प्रविशन्ति" यहापर कुन्तको वाक्यार्थमें अन्वयसिद्धिके लिये कुन्तधारी पुरुषका
आक्षेप होता है इसीको अजहत्स्वार्था लक्षणा कहते हैं। परार्थमिति । परार्थका अन्वय-
सिद्धिके लिये स्वार्थका त्याग लक्षणलक्षणा है यथा "गङ्गायांघोषः " घोषपदार्थके
अन्वयसिद्धिके लिये गंगापद स्वार्थको त्यागकर तीरूप अर्थको लक्षित करता
है यह दोनों भेद शुद्धके हैं सारोपान्येति अन्य अर्थात् गोणी सारोप ओर साध्यव-
सान भेदसे दो प्रकार है विषयी आरोप्यमाण गवादि ओर विषय आरोपके वाही-
कादि दोनोके जहाँपर भेदरूपसे सामानाधिकरण्यका प्रतिपादन हो वह सारोप हे
यथा गोर्वाहीक इत्यादि आरोप्यमाण गवादि अन्य आरोपविषयमन्तः निगीर्ण