सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 275, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 275

( २६८ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ पातञ्जल-
इत्थ तप्यमानस्य पुरुषस्यादरनैरन्तर्यदीर्घकालानुबन्ध्यम-
नियमाद्यष्टांगयोगानुष्ठानेन परमेश्वरप्रणिधानेन च सत्त्वपुरुषा-
न्यताख्यातावनुप्लवायां जातायामविद्यादयः पञ्च क्लेशाः समू-
लकाषंकषिता भवन्ति । कुशलाकुशलाश्च कर्माशयाः समू-
लघातं हता भवन्ति । ततश्च पुरुषस्य निर्लेपस्य कैवल्येना-
वस्थानं कैवल्यमिति सिद्धम् ॥ ५ ॥
इस प्रकार तप्यमान पुरुषको दीर्घकालतक निरन्तर आदरातिशयपूर्वक यमनि-
यमाद्यष्टाङ्गयोगके अनुष्ठानसे परमेश्वराराधन वश प्रकृति पुरुषान्यत्व दृढ हो जाने पर
अविद्याऽस्मिता, राग, द्वेष और अभिनिवेशरूप क्लेशपञ्चक समूल उच्छिन्न होता है
अनन्तर निर्लेप पुरुषको कैवल्यलक्षण मोक्ष होता है ॥ ५ ॥
तत्राथ योगानुशासनमिति प्रथमसूत्रेण प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यङ्गं विषय-
प्रयोजनसम्बन्धाधिकारिरूपमनुबन्धचतुष्टयं प्रतिपाद्यते ॥
अत्राथशब्दोऽधिकारार्थे स्वीक्रियते ॥ ६ ॥
प्रथमसूत्रमे विचारशीलकी प्रवृत्तिके उपयोगी अश्यागेक्षित विषय, प्रयोजन,
सम्बन्ध और अधिकारी रूप अनुबन्ध चतुष्टयका प्रतिपादन किया इसी सूत्रमें
अथशब्दको अधिकारार्थक मानते हैं ॥ ६ ॥
अथशब्दस्यानेकार्थत्वे संभवति कथमारम्भार्थत्वपक्षे पक्ष-
पातः सम्भवेत् । अथशब्दस्य मङ्गलाद्यनेकार्थत्वं नामलिङ्गा-
नुशासनेनानुशिष्टं ' मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकात्स्न्येष्वथो
अथ ' इति ॥ ७ ॥
शंका-अथशब्दके मङ्गल, अनन्तर, आरम्भ प्रश्न और कात्स्न्य आदि अनेक अर्थका
कोशकारोंने प्रतिपादन किये हैं तब केवल आरम्भार्थ कही है इस प्रकारका पक्ष-
पात कैसा संगत होगा ॥ ७ ॥
अत्र प्रश्नकात्स्न्ययोरसम्भवेऽपि पूर्वप्रकृतापेक्षानन्तर्यमंगला
रम्भलक्षणानामर्थाना सम्भवादारम्भार्थत्वानुपपत्तिरितिचेन्मैवं
मंस्था विकल्पासहत्वात् आनन्तर्यमथशब्दार्थ इति पक्षे यत