सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( ५६९ )
कुतश्चिदानन्तर्य पूर्ववृत्तिभावसाधारणात् कारणादानन्तर्यं वा।
न प्रथमः, न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृदिति
न्यायेन सर्वो जन्तुः किञ्चित् कृत्वा किञ्चित् करोत्येवेति
तस्याभिधानमन्तरेणापि प्राप्ततया तदर्थाथशब्दप्रयोगवैयर्थ्य-
प्रसक्तेः । न चरमः, शमाद्यनन्तरं योगस्य प्रवृत्तावपि तस्या-
नुशासनप्रवृत्त्यनुबन्धतया शब्दतः प्राधान्याभावात् ॥८ ॥
यद्यपि प्रश्न और कार्त्स्न्यरूप अर्थ असम्भव है तथापि अवशिष्ट अर्थका सम्भव
हो सकते हैं एवञ्च केवल आरम्भार्थस्त्व कथन अयुक्त है । समाधान-आनन्तर्य अथ
शब्दका अर्थ है तो क्या नहीं कहींसे आनन्तर्य है या पूर्ववृत्त साधारणकारणसे
आनन्तर्य है । कोई एक क्षणभी बिना कर्मके नहीं रह सकता है इस न्यायसे प्राणी-
मात्र कुछ करके कुछ करते रहेंगे उसमें विधिके विनापि आनन्तर्य प्राप्त रहेगा अतः
तथा अथशब्दका आरम्भ व्यर्थ है । क्योंकि “ अनन्यलभ्यो हि शब्दार्थः ” इस
न्यायसे जो प्रकारान्तरसे प्राप्त न हो सके वही शब्दका अर्थ हो सकता है। आनन्तर्य
स्वतः सिद्ध है । द्वितीय पक्षमें शमदमाद्यनन्तर योगशास्त्र प्रवृत्त होनेपरभी योगा-
नुशासनमें शमादिक अनुबन्धकोटि प्रविष्ट होनेसे अनुशासनप्राधान्य होनेके कारण
शब्दतः योगमें प्राधान्य नहीं रहेगा ॥ ८ ॥
न च शब्दतः प्रधानभूतस्यानुशासनस्य शमाद्यानन्तर्य-
मथशब्दार्थः किं न स्यादिति वदितव्यम् । अनुशासनमिति
हि शास्त्रमाह अनुशिष्यते व्याख्यायते लक्षणभेदोपायफलस-
हितो योगो येन तदनुशासनमिति व्युत्पत्तेः । अनुशासनस्य
च तत्त्वज्ञानचिख्यापयिषानन्तरभावित्वेन शमदमाद्यानन्तर्य-
नियमाभावात् जिज्ञासाज्ञानयोस्तु शमाद्यानन्तर्यमाम्नायते ।
तस्माच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धान्वितः समाहितो
भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्येदित्यादिना । नापि तत्त्वज्ञानचिख्या-
पयिषानन्तर्यमथशब्दार्थ तस्य सम्भवेऽपि श्रोतृप्रतिपत्तिप्र-
वृत्त्योरनुपयोगेनानभिधेयत्वात् ॥ ९ ॥