सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 274, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ेंदर्शनम् ] , भाषाटीकासमेत । ( २६७ )
ननु पुष्करपलाशवन्निर्लेपस्य तस्य तापः कथमुपपद्यते येन
परमेश्वरोऽनुग्राहकत्तया कक्षीक्रियते इति चेदुच्यते तापकस्य
रजः सत्त्वमेव तप्यं बुद्ध्यात्मना परिणमते इति सत्त्वे परि-
तप्यमाने तमोधशेन तदभेदावगाहिपुरुषोऽपि तप्यत इत्यु-
च्यते ॥ तदुक्तमाचार्यैः- "सत्त्वं तप्यं बुद्धिभावेन वृत्तं भावा
ते वा राजसास्तापकास्ते । तप्याभेदग्राहिणी तामसी वा वृत्ति-
स्तस्या तप्य इत्युक्तमात्मा ॥” इति ॥ ३ ॥
कमलके पत्तेके समान निर्लेप पुरुषको तापही कैसे हो सकते हे जिसमें जगनुग्रा-
हक परमेश्वरकी अपेक्षा हों सो कहते हैं (सत्त्वमेवेति) तापकर जो गुणके तप्य सत्त्व-
गुणही बुद्धिरूपसे परिणत होता है अत सत्त्व तप्त होनेपर तमोगुणवश सत्त्वके साथ
अभेदसे प्रतीयमान पुरुषभी तप्त कहा जाता है । "बुद्धिरूपसे परिणत सत्त्व तप्य
है राजसभाब सब तापक है तप्यके साथ अभेद ग्रह करनेवाली तामसवृत्ति होनेसे
आत्माभी तप्य कहाता है ॥ ३ ॥
पतञ्जलिनाप्युक्तम् । अपरिणामिनी हि भोक्तृशक्तिरप्रतिसं-
क्रमा च परिणामिनीत्यर्थे प्रतिसंक्रान्तेव तद्वृत्तिमन्भभव-
तीति ॥ भोक्तृशक्तिरिति चिच्छक्तिरुच्यते । सा चात्मैव परि-
णामीत्यर्थे बुद्धितत्त्वे प्रतिसंक्रान्तेव प्रतिबिम्बिते तद्वृत्तिम-
नुभवतीति बुद्धौ प्रतिबिम्बिता सा चिच्छक्तिर्बुद्धिच्छायापत्त्या
बुद्धिवृत्त्यनुकारवतीति भावः । तथा शुद्धोऽपि पुरुषः प्रत्ययं
बौद्धमनुपश्यति तमनुपश्यन्नतदात्मापि तदात्मक इव प्रतिभा-
सत इति ॥ ४ ॥
पतञ्जलिभी कहा है कि स्वयं अपरिणामी ओर असंक्रमणशील चिच्छक्ति
( आत्मा ) परिणामी बुद्धितत्त्वमें प्रतिबिम्बित होनेपर अर्थात् बुद्धिमें प्रतिबिम्बित
चिच्छक्ति बुद्धिच्छायासे बुद्धिवृत्तिको अनुग्रण करती है । तथा पुरुष शुद्ध हो तोभी
बुद्धिका भोगको भोगता है उसको अनुभव करते हुए शुद्धात्मा पुरुष तत्तद्रिपया-
भेदसे प्रतीत होता है ॥ ४ ॥