सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 240, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ें०दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः। ( २३३ )
पासामग्र्यामिव वृक्षसामग्री अपरथा तस्याकस्मिकत्वं प्रसङ्गे
त्। तस्मात् परतस्त्वेन स्वीकृताप्रामाण्यं विज्ञानसामग्रीजन्या-
श्रितमित्यतिव्याप्तिरापद्येत ॥ ३० ॥
स्वतः प्रामाण्यही किसको कहते हो प्रामाण्यके स्वतः जन्मको १, या स्वाश्रयज्ञान-
जन्यको २, किंवा स्वाश्रयज्ञानसामग्रीजन्यको ३, अथवा ज्ञानसामग्रीजन्य-
ज्ञानविशेषाश्रितको ४, या ज्ञानसामग्रीमात्रसे जन्यज्ञानविशेषाश्रितको ५? कार्यकार-
णभाव दोनों भेद समानाधिकरण होनेसे एकमें असम्भव हैं अतः प्रथमपक्ष अस-
म्भव है । द्वितीयभी नहीं कहसकता गुणरूपज्ञानको प्रामाण्यके प्रति समवायिकारण
माना तो द्रव्यत्वप्रसङ्ग होगा प्रामाण्यकी जातित्वपक्षमें या उपाधित्वपक्षमें उत्पत्ति
न होनेसे तृतीयपक्षभी नहीं हो सकता स्मृतित्वानधिकरणज्ञानको बाधात्यन्ताभाव
प्रामाण्यकी उपाधि है अत्यन्ताभाव नित्य होनेसे उसकी उत्पत्ति नही हो सकती
इस प्रकार जातिकीभी उत्पत्ति बाधित है । चतुर्थभी नहीं होसकता क्योकि ज्ञान-
विशेषही अप्रमा है विशेषसामग्रीके मध्यमें सामान्यसामग्री प्रविष्ट रहती है । जिस
प्रकार शिंशपा पदार्थमें वृक्षपदार्थ प्रविष्ट रहता है नहीं तो विशेष अकारणक होगा
अत' परतस्त्वेन स्वीकृत अप्रामाण्यको विज्ञानसामग्रीजन्यके आश्रित कहना
अतिव्याप्तिग्रस्त है ॥ ३० ॥
पञ्चमविकल्पं विकल्पयामः, कि दोषाभावासहकृतज्ञानसामग्री-
जन्यत्वमेव ज्ञानसामग्रीमात्रजन्यत्वम्, किं दोषाभावसहकृतज्ञा-
नसामग्रीजन्यत्वम् । नाद्यः दोषाभावासहकृतज्ञानसामग्रीजन्य-
त्वमेव परतःप्रामाण्यमिति परतःप्रामाण्यवादिभिरुररीकरणात्।
नापि द्वितीय दोषाभावसहकृतत्वेन सामग्र्यां सहकृतत्वे सिद्धे
अनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकसिद्धतया दोषाभावस्य कारण-
ताया वज्रलेपायमानत्वात् । अभावः कारणमेव न भवतीति
चेत्तदा वक्तव्यम्, अभावस्य कार्य्यत्वमस्ति न वा, यदि नास्ति
तदा पटध्वंसानुपपत्त्या नित्यताप्रसङ्ग , अथास्ति किमपराद्धं
कारणत्वेनेति सेयमुभयतः पाशारज्जुः । तदुदितमुदयनेन-
'भावो यथा तथाभावः कारणं कार्य्यन्मतम्' इति ॥ ३१ ॥