सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

( २३२ )
सर्वदर्शनसंग्रहः ।
[ जैमिनीय-

स्यापौरुषेयतया निरस्तसमस्तशंकाकलंकांकुरत्वेन स्वतः
सिद्धं धर्मे प्रामाण्यमिति सुस्थितम् ॥ २८ ॥
किसीने युगपत् इन्द्रियसम्बद्धनियत सस्कारस्सकार्यभावको अनुमान किया
वहभी जातमात्रमें व्यभिचारित है । अत वेद अपौरुषेय होनेसे समस्त शका निष्क-
लंक होनेके कारण धर्ममे प्रामाण्य स्वतः सिद्ध है ॥ २८ ॥
स्यादेतत्—“प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे स्वतः सांख्याः समाश्रिताः ।
प्रथमं परतः प्राहुः प्रामाण्यं वेदवादिनः ॥ नैयायिकास्ते परतः
सौगताश्चरमं स्वतः । प्रमाणत्वं स्वतः प्राहु परतश्चाप्रमाणता-
म्॥” इति ॥ वादिविवाददर्शनात् कथङ्कारं स्वतःसिद्धं धर्मे-
प्रामाण्यमिति सिद्धवत्स्वस्य स्वीक्रियते ॥ २९ ॥
(स्यादेतदिति ) सांख्यवादी प्रमाणत्व अप्रमाणत्व दोनों स्वतः मानतें हैं । नैयायिक
दोनों परतः मानते हैं । वौद्ध लोग प्रमाणत्व परतः अप्रमाणत्व स्वतः कहते हैं ।
वेदवादी स्वतः प्रामाण्य अप्रमाण्य परतः कहत हे इस प्रकार परस्पर विवाद होनेसे
धर्ममें स्वतः प्रामाण्य कैसे मानते हो ॥ २९ ॥
किञ्च किमिदं स्वतः प्रामाण्यं नाम ? कि स्वतः एव प्रामाण्यस्य
जन्म ? आहोस्वित् स्वाश्रयज्ञानजन्यत्वम् ? किमुत स्वाश्रय-
ज्ञानसामग्रीजन्यत्वम् ? उताहो ज्ञानसामग्रिजन्यज्ञानाविशेषाश्रि -
तत्वम् ? किंवा ज्ञानसामग्रीमात्रजन्यज्ञानविशेषाश्रितत्वम् ?
तत्राद्य सावद्य कार्य्यकारणभावस्य भेदसमानाधिकरणत्वे-
नैकस्मिन्नसम्भवात् । नापि द्वितीय गुणस्य सतो ज्ञानस्य
प्रामाण्यं प्रति समवायिकारणतया द्रव्यत्वापातात् । नापि
तृतीय प्रामाण्यस्योपाधित्वे जातित्वे वा जन्मायोगात्,स्मृति-
त्वानधिकरणस्य ज्ञानस्य बाधात्यन्ताभावः प्रामाण्योपाधिः,
न च तस्योत्पत्तिसम्भव अत्यन्ताभावस्य नित्यत्वाभ्युपग-
मादतएव न जातेरपि जनिर्युज्यते । नापि चतुर्थं ज्ञानविशेषो
ह्यप्रमा विशेषसामग्र्या च सामान्यसामग्री अनुप्रविशति शिंश-