सङ्गीतदर्पण (दामोदर पण्डित - तंजौर सरस्वती महल संस्करण, सङ्गीत एवं नाट्य लक्षण)

इति शुद्धपद्धतिः ।
अथ देशीनृत्यविधिः ।
तत्र चिन्दुन्नृत्यम् ।
विडचिन्दुः कालचारीचेतिचिन्दुद्विधाभवेत् ।
पदपिलमुरूरूयत्र निबद्धोविडचिन्दुकः ॥ २३५ ॥
तत्र जात्यनुकारेण कालचारीति कीर्तितः ।
तानतालसुलूलुतुङ्ग घर्घरीध्वनिपशेलम् ॥ १३६ ॥
वादिते तुडिकेचिन्दुगीतेन यतिपूर्वकम् ।
तत्तज्जातियुतं नृत्यं नानागतिविचित्रितम् ॥ २३७ ॥
चारुपाटानुकं चञ्चत्किङ्किणीध्वनिपेशलम् ।
कलामैरपिलास्याङ्गै रङ्गजैरन्तरान्तरा ॥ २३८ ॥
धृतहस्तत्रिशूलादि यत्रनृत्यंसमाचरेत् ।
तदाधीरैस्समाख्यातं चिन्धुनृत्यं मनोहरम् ॥ २३९ ॥
यत्रोद्ग्राहध्रुवपदे बद्धे द्राविडभाषया ।
तद्गीतं चिन्दुसंज्ञंस्यात् आभोगेनविवर्जित

223
विचित्रचरणं साक्षाद्रागमूर्तिमिवाङ्गकैः ।
दर्शयन् विविधं नृत्यं लास्यलीलामनोहरम् ॥ २४३ ॥
ततः पिल्लुरूनृत्यं मध्ये मध्ये यथोचितम् ।
धरूभिर्हावभावाभ्यां लयतालानुसंगतम् ॥ २४४ ॥
कोमळाङ्गैरन्वितं च नर्तनं तनुयात्ततः ।
वाद्याक्षरैर्निर्मितं च नृत्यन्तुद्रुतमानतः ॥ २४५ ॥
पुनः पिल्लुरूपद्या नृत्यं च विधिपूर्वकम् ।
पुनः शब्दाक्षरैर्नृत्यं सूलूषेन यथोचितम् ॥ २४६ ॥
रचयेदथ शब्देन द्विरावृत्तपदेन च ।
विधाय नर्तनं चारुशब्देन्यास समाचरेत् ॥ २४७ ॥
एवं कर्तरि नृत्ये च यथायोग्यं समाचरेत् ।
नियमात्कर्तरि ज्ञेया रसिकानां सुखप्रदा ॥ २४८ ॥
मल्लिकामोदनामापि प्रसिद्धा लक्ष्यदृष्टितः ।
अद्री तुड्डुकपर्याया नृत्यज्ञैः कथिता यतः ॥ २४९ ॥
आलापो यत्र नृत्येत धरूणां यत्र नर्तनम् ।
स्वरपट्टिसमायुक्तं सुलूपं पदमेव च ॥ २५० ॥
क्रमेण व्युत्क्रमेणाथ नर्तनं कट्टरिर्मता ।
बन्धनापरपर्यायाः कथिता नृत्यवेदिभिः ॥ २५१ ॥
तत्तत्कारादिकैः पाटैरेकताल्यादिभिर्युतम् ।

धात्वादिरहितं गीतं आलापः परिकीर्तितः । अथवा
रागालापनमाप्तिः प्रकटीकरणं मतम् ॥ २५२ ॥
इति आलापः ।
भाषयाचांध्रयानित्यं ध्रुवधातुविनिर्मिता ।
उद्ग्राहाऽभोगरहिता धरू तद्ज्ञैर्निरूपिता ॥ २५३ ॥
धरू वेदमिताकेचिदन्ये वाणाङ्ग सम्मिता ।
नस्वीकुर्वन्ति नियमं लक्ष्यानियमदर्शनात् । ॥ २५४ ॥
इति धरू ।
पदमेकं ताळहीनं बद्धं तैलङ्गभाषया ।
पूर्वस्वरोच्चार्यमाणं यदेकयतिसंयुतम् ॥ २५५ ॥
पद्ध्टिः साकथिता तद्ज्ञैः विदग्धानां मनोहरा ।
किन्नरी ताळयुक्तं च तेन शब्देन नर्तनम् ॥ २६३ ॥
मृदङ्गादियुतं यत्स्यात् सुळूपं तन्निगद्यते ।
तत्तैर्विरचितं यद्वा सर्वदा सुखदं भवेत् ॥ २५७ ॥
कर्णाट भाषया बद्धैर्युदुग्राहादिभिर्युतम् ।
ताळेन येन केनापि युतं तत्पदसंज्ञकम् ॥ २५८ ॥
सामान्य लक्षणमिदं कथितं लक्ष्यदृष्टितः ।
अन्येऽपि कट्टेरेर्भेदाद्रष्टव्या जतिपोषिताः ॥ २५९ ॥
इति कट्टेरिंनृत्यम् ।
विधुतं कम्पितं यत् स्याद्रेचकचतुष्टयम्
शिरोग्रीवाहस्तपाद कम्पनं रेचकं विदुः ॥ २६० ॥

225
आन्ध्र कर्णाट भाषाभिर्युतं च ध्रुवधातुना
लास्यकैलमुरुमयं कलाकोविदरञ्जकम् ॥ २६१ ॥
वैपोतारुयं तदानृत्यं रसजं दृष्टिसौख्यदम् । इति वैपोतारुयम्
अथ बन्धनृत्यम् ।
यलपात्रे उभेयुक्ते नृत्येते करणैस्तदा ।
यथामिथो भुजौहस्तौ पादावपि तथा तयोः ॥ २६२ ॥
रमणीयाकृतिर्यद्वा त्रीणि चत्वारिवा तथा ।
यद्वासुन्दररूपाणि त्रीणि चत्वारि पञ्चच ॥ २६३ ॥
यलनृत्यन्ति तन्नृत्यं बन्धपूर्वकनृत्यकम् ।
बन्धनृत्ये विलासिन्याः प्राधान्यं तु विशेषतः ॥ २६४ ॥
इति बन्ध नृत्यम् ।
अथ कल्पनृत्यम् ।
किञ्चित्करणमाश्रित्य स्थानकं वा यथेप्सितम् ।
एषां न्यासविधिं कुर्यात्प्रायो नृत्यविचक्षणः ॥ २६५ ॥
प्रायशो गीतनृत्येतु कल्पतालौ बुधैर्मतौ ।
यतोविनाऽऽभ्यो नोभाति नृत्यं सर्वाङ्गसुन्दरम् ॥ २६६ ॥
यो गीताद्यपदस्यादौ तदन्तस्पर्शरञ्जकः ।
अपरस्यपरस्यादौ संकल्प इति कथ्यते ॥ २६७ ॥
इति कल्पनृत्यम् ।

226
यवन्याभाषया युक्तं यत्र गीतं धृताञ्चलम् ।
कौलादिगजरा युक्तं माहंगेन विभूषितम् ॥ २६८ ॥
विदध्यान्नर्तनं नानालयत्रय विचित्रितम् ।
कोमलाङ्गैर्यदानृत्यं अमर्यादिविराजितम् ॥ २६९ ॥
सशब्दादिक्रियायत ध्रुवझंपादिभेदतः ।
यत्र चेष्टाविरहितं नृत्यं तज्जकरिमतम् ॥ २७० ॥
पारसीकैः पण्डितैश्चोद्ग्राहादि स्वस्यभाषया
यद्गीतं जक्करीसंज्ञा यवनानामतिप्रियम् ॥ २७१ ॥
इति जक्करी
गीयमाने ध्रुवपदे गीतेहावमनोहरे ।
नर्तनं तनुयात्पात्रं कान्ताहास्यादिदृष्टिजम् ॥ २७२ ॥
नानागतिलसद्भाव मुखरागादिसंयुतम्
सुकुमाराङ्गविन्यासं दन्तोद्योतितहावकम् ॥ २७३ ॥
खण्डमानेन रचितं मध्ये मध्येचकम्पनम्
यत्र नृत्तं भवेदेवं द्रुपदाख्यं तदाभवेत् ॥ २७४ ॥
प्रायशोमध्यदेशीय भाषयायत्र धातवः ।
उद्ग्राह ध्रुवकाभोगास्त्रय एतेवदन्तिते ॥ २७५ ॥
उद्ग्राहवर्जितं केचित्परेत्वाभोगवर्जितम्
उद्ग्राहाभोगरहितमन्वर्थमपरेजगूः ॥ २७६ ॥

227
स्यादक्षिभ्रूविकारादि शृङ्गाराकृतिसूचकम्।
इति वैपोताख्यं नृत्यं।
अथ पेरणी।
भस्मादि श्वेतलिप्ताङ्गो बिभ्रन्मुण्डशिरश्शिखाम् ॥ २७७ ॥
आजङ्घर्धैरिकाजालजङ्घः शारीरपेशलः।
पञ्चाङ्गकुशलस्ताल कलालयविचक्षणः ॥ २७८ ॥
पद्धतामेवोच्चरन् पाटान् योनृत्यति सपेरणी।
अथ गोण्डली
वाद्यप्रबन्धैः कठिनैस्त्यक्तमेलादिभिस्तथा
गीते सालगसूडस्थैः प्रबन्धैश्चध्रुवादिभिः ॥ २७९ ॥
लास्याङ्गैरचितं यत्र नृत्यंचद्रुतमानतः।
स्वयंगायतिवाद्यंच त्रिवळींवादयेत्स्वयम् ॥ २८० ॥
तत्पात्रं गोण्डली, केचित् वादनं नास्यमन्वते।
त्रिवळीधारणं स्कन्धे ग्राम्यत्वंकुरुतेस्त्रियः ॥ २८१ ॥
अगायन्तीव शारीरा सैवस्यान्मूकगोण्डली।
इति गोण्डली
गोण्डल्यामण्डनं प्रोक्तं तदज्ञैःकर्णाटदेशजम् ॥ २८२ ॥
इति श्रीमत्पण्डितलक्ष्मीधरसुतचतुरदामोदरविरचिते
सङ्गीतदर्पणे नृत्ताध्यायः सप्तमः।
॥ समाप्तश्चायं ग्रन्थः ॥

Printed at
The Kalyan Press, Tiruchi.