सङ्गीतदर्पण (दामोदर पण्डित - तंजौर सरस्वती महल संस्करण, सङ्गीत एवं नाट्य लक्षण)

145
करणयत्यां द्रुतचतुष्टयं ।
॥ ० ० ० ० ॥ करणयतिः
ललिते द्वौ द्रुतौ लोगः
॥ ० ० । ऽ ॥ इति ललितः
गारुगिस्तुचतुर्द्रुती ।
विरामान्ताबुधैः प्रोक्ताः
॥ ० ० ० ०े ॥ इति गारुगिः
राजनारायणः पुनः ।
द्रुतौच जगणोवक्रः
॥ ० ० । ऽ । ऽ ॥ इति राजनारायणः
लक्ष्मीशे तुद्रुतद्वयम् ।
विरामान्तं लप्प्लुतौच
॥ ० ०े । डे ॥ इति लक्ष्मीशः
तालस्तु ललितप्रियः ।
ऊर्ध्वं लघुभ्यां रगणः
॥ । । ऽ । ऽ ॥ इति ललितप्रियः
स्यातां श्रीनन्दने भपौ ।
॥ ऽ । । डे ॥ इति श्रीनन्दनः
19

146
जनको नयसा वक्रः
॥ । । । । ऽ ऽ । । ऽ ऽ ॥ इति जनकः
वर्धनेद्वौ द्रुतौ लपौ।
॥ ० ० । डे ॥ इति वर्धनः
विरामान्तद्रुतौ बिंदुस्त्रिमात्रो रागवर्धनः ।
॥ ० ०े ० डे ।
द्रुतैः षड्भिस्तु षट् ताळः
॥ ० ० ० ० ० ० ॥ इति षट्टाळः
अन्तरक्रीडा तु कथ्यते ।
द्रुतत्रयं विरामान्तं
॥ ० ० ०े ॥ इत्यन्तरक्रीडा
हंसेसविरती लघू ।
॥ । ो ॥ इति हंसः
लघुप्लुतावुत्सवः स्यात्
॥ । डे ॥ इत्युत्सवः
गो द्वौ द्रुतौ प्लुतो विलोकिते ।
॥ ऽ ० ० डे ॥ इति विलोकितः
गजे चतुर्लस्सविरामः
॥ । । । ो ॥ इति गजः

लौ द्वौ वर्णयति र्भवेत्
॥ । । ० ० ॥ इति वर्णयतिः
सिद्धो लदौ लत्रयञ्च
॥ । ० । । । ॥ इति सिद्धः
गुरुणाकरुणो मतः ॥
॥ ऽ ॥ इति करुणः
लघुद्रुतानां त्रितयं लघूद्वौ सारसो मतः ।
॥ । ० ० ० । । ॥ इति सारसः
द्रुतद्वयं लघु द्वंद्वंचण्ड ताले बभाषिरे ।
॥ ० ० । । ॥ इति चण्डतालः
मगणश्च लयो दीप्ता लघुश्चन्द्रकलाभिधे ।
॥ ऽ ऽ ऽ डे डे डे । ॥ इति चन्द्रकला
गलौ प्लुतत्रयं वक्रः प्लुतो बिन्दुत्रयं लये ।
॥ ऽ । डे डे डे ऽ डे ० ० ० ॥ इति लयतालः
¹राद्द्रुतौ द्वौ गुरुः स्कन्दे-
॥ ऽ । ऽ ० ० ऽ ॥ इति स्कन्दतालः

1. रत्नाकरे असमात्परं पादत्रयंदृश्यते । तयथा : -
   अङ्गताळीदो लघुद्वयं इयमेवोचिरेताळं केचित् त्रिपुट संज्ञया
   ॥ ० । । ॥ इत्यङ्गु ताळी त्रिपुटश्च ।

148
घत्तादौद्वौलगौ भवेत् ।
॥ ०० । ऽ ॥ इति घत्तातालः
द्वंद्वः सतगणौ प्लुतः ।
॥ ।। ऽ ऽ ऽ । डे ॥ इति द्वंद्वतालः
मुकुंदेतु लघो बिंदुचतुष्टय मथोगुरुः ।
॥ । ०००० ऽ ॥ इति मुकुंदतालः
कुविन्दके लघुर्बिन्दुद्वयं गुरुरथ प्लुतः ।
॥ । ०० ऽ डे ॥ इति कुविन्दकतालः
कलध्वनौ लघुद्वंद्वं गुर्लघु रथप्लुतः ।
॥ ।। ऽ । डे ॥ इति कलध्वनिः
पञ्चभिर्लघुभि गौरी-
॥ । । । । । ॥ इति गौरीतालः
द्वौगुरू द्वौलघू द्रुतौ
ताले सरस्वतीकण्ठाभरणे शास्त्रसंमते ॥
॥ ऽ ऽ । । ० ० ॥ इति सरस्वतीकण्ठाभरण तालः
भग्न ताले चतुर्बिन्दुर्नगणश्च विरामवान् ।
॥ ० ० ० ० । । । ो ॥ इति भग्नतालः

149
ताले राजमृगांङ्केऽपि द्रुतौ लघु रथो गुरुः ।
॥ ०० । ऽ ॥ इति राजमृगाङ्क तालः
गुर्लघु र्द्रुत स्ताले राजमार्ताण्ड संज्ञके
॥ ऽ । ० ॥ इति राजमार्ताण्डतालः
निश्शङ्क संज्ञके ताले लगुरू पगुरू गलौ ।
॥ । ऽ डे ऽ ऽ । ॥ इति निश्शङ्कतालः
शार्ङ्गदेवे द्रुतद्वंद्वं लप्लुतौ गद्वयं लघुः ।
॥ ०० । डे ऽ ऽ । ॥ इति शार्ङ्गदेवतालः
इति रत्नाकरः ।
अथ मतान्तरे :—
अणुद्रुतो भवेद्यत्र चित्रतालः प्रकीर्तितः ।
॥ ◡ ॥ इति चित्रतालः
द्रुतेनत्वेकताली स्यात् कथिता भरतादिभिः ।
॥ ० ॥ इत्येकताली
विरामान्त द्रुतेनैव कंदुकः परिगीयते ।
॥ ०̀ ॥ इति कन्दुकतालः
प्लुत मेकं भवेद्यत्र परिमण्ठस्स उच्यते ।

150
॥ ऽे ॥ इति परिमण्ठतालः
ताले निःशंकलीलाख्ये प्लुतौद्वौ गद्वयं लघुः ।
॥ डे डे ऽ ऽ । । ॥ इति निःशंकलीलतालः
लघुद्रुतौ लघुश्चैव द्रुतद्वय मथो लघुः ।
द्रुत त्रयं लघु श्चेति ब्रह्मताले बभाषिरे ॥
॥ । ० । ० ० । ० ० ० । ॥ इति ब्रह्मतालः
यतिलग्न द्वितीयाभ्या मिडावान् संप्रकीर्तितः ।
॥ ० । ० ० । ॥ इति इडावान्
द्रुत त्रयं लघुश्चैक ऋतुस्तालः प्रकीर्तितः ।
॥ ० ० ० । ॥ इति चतुस्तालः
काम बाणद्रुतायत्र करजम्ब्य स्ततः परम् ।
द्विरामो लघुश्चैको बिन्दु श्चार्धद्रुतो भवेत् ।
द्विरामो लघुद्वंद्वं द्रुतो लघु विरामवान् ।
कुंभतालइति प्रोक्त स्तालविद्याविशारदैः ।
॥ ० ० ० ० ० ‿ ०̀ । ० ‿ ‿ । । ० १ ॥ इति कुंभ तालः
द्रुतद्वयं लघुश्चैक श्वार्धचन्द्रद्वयं तथा ।
क्रीडातालो द्रुत श्चैक लघुश्चा णुद्वयं तथा ।

151
दविरामो द्रुत श्चैको दविरामो लघुस्तथा ।
द्रुद्वं लविरामश्च लक्ष्मीतालेबभाषिरे ।
॥ ०० । ॅ ~ ००० । ~ ~ ०० ॑ ० । ०० े ॥ इति लक्ष्मीतालः
अर्जु नाख्ये क्रमात्ताले द्रुतोलश्चद्रुतः शरः ।
द्रुत त्रयं लघुश्चैकः तश्चैव विरामवान् ।
॥ ० । ० । ००० । ० े ॥ इति अर्जुनतालः
दोलश्च लविरामश्च दोलधु र्लविरामकः ।
शरोद्रुतो लघुश्चैको विरामो लद्रुतोमतः ।
शरो विरामसहितः कुण्डनाचिं प्रचक्षते ।
॥ ० । े ० । े ० । े ० । े ० े ॥ इति कुण्डनाचीतालः
द्रुतोलघु र्द्रुतो लश्च दलवू दद्वयं तथा ।
लघुर्द्रुतत्रयं लश्चदचतुष्कं लघुर्भवेत् ।
कुल्लतालइति प्रोक्तस्तालविद्याविशारदैः ।
[L15

152
¹रच्चा ताले लघुः प्रोक्तो दविरामः प्रकीर्तितः ।
॥ । ०̀ ॥ इति रच्चातालः
द्रुत त्रयं लघुश्चैको द्वद्वयञ्च लघुद्वयम् ।
सन्नि ताले क्रमाज्ज्ञेयं सर्वनृत्येषु संमते ।
॥ ० ० ० । ०० । । ॥ इति सन्नितालः
महा सन्नि स्तु विज्ञेया द्रुत त्रयलघुद्वयम् ।
द्रुतश्शरो द्रुतोलश्च द्रुतोलत्रय संयुतः ।
केचिदेनं प्रशंसन्ति ग्रह मात्रायुतो भवेत् ।
॥ ० C ० । । ० । ० । ० । । । ॥ इति महासन्निः
यति शेखर तालेतु द्रुतश्शर युग द्रुतौ ।
लघु द्रुतौ शरद्वन्द्वं वदन्ति चमनीषणः ।
॥ C । । ०० । ०० । । ॥² इति यतिशेखरतालः
गद्वयं लत्रयं ज्ञेयं निश्शब्दं लत्रयं ततः

1. 'रच्चा' 'लच्चा' इति च पाठ भेदौ.
2. अस्य तालस्य सप्तमाष्टमाङ्गभूतद्रुतयोः स्थाने एक एव द्रुतः
   मातृकान्तरेदृश्यते ।

:
॥ ० ० ० ॊ ‿ ॊ ‿ ० ० ० ॊ ॥ इति कल्याणताळः
Wait, look at the mark above the 4th symbol:
It's ० with a curve above it: ०̀?
Wait, look at the symbol between ‿:
Is it ०̀?
Wait! In Line 10:
० ० ० then a symbol with a circle and accent.
Then an undertie ‿.
Then another symbol with a circle and accent: wait, does it have a circle?
Look at it: it has an oval ० and an accent ̀!
Wait! It's ०̀ (druta with virama / ardhadruta)!
Wait, why does L6 have a vertical line?
Because in L6 it is । (laghu) with a virama / ardhachandra?!
Wait! Laghu with virama!
"नगणश्च विरामवान्" -> laghu with virama = laghu-virama!
A laghu is ।. A laghu with virama has a virama mark on it!
And a druta is ०. A druta with virama has a virama mark on it!
What is the virama mark?
In line 9: "विन्दुविरामोऽर्धच

"? "लो द्रुश्च"?
Look at line 18:
"लोद्रुतौ प्रतिताळः स्यात्"
Here "लो" = Laghu (लः -> लो).
And "द्रुतौ" = two drutas.
In line 12:
"लो द्रुश्च" -> Laghu and druta!
Wait, but is the first letter 'लो' or 'लौ'?
Look at the top of 'ल': it has TWO slant strokes: "लौ"!
And the next letter: is it 'दश्च'?
Wait, the letter is:
द with subscript something... wait, could it be 'दश्च'? Yes, literally printed as 'लौदश्च' or 'लौदृश्च'!
Wait, look at the printer's typeset:
Sometimes typesetters use a broken or wrong sort.
It looks like: ल + औ + द + श्च -> "लौदश्च".
Wait, let's look at the bottom of 'द':
There is a small hook, like 'द' in Devanagari types of Nirnaya Sagar Press.
Wait, in NSP fonts, 'द' has a small tail at the bottom: 'द'.
Next to it is 'श्च'.
So it is simply: लौदश्च!

Let's check line 16:
"लघुर्द्रुतद्वयं लघ्व यतिताळः प्रकीर्तितः ।"
Wait, is there a visarga or something after ल

155
सञ्चे द्रुतलघुत्रयं ।
॥ ० । । । ॥ इति सञ्चताळः
समे लोद्वौ विरामान्तौ मुखरीति³ निगद्यते ।
॥ । ० ०े ॥ इति समताळः मुखरी च
अणु⁴द्रुतद्वयं दश्च लघुस्स्यादष्टताळिका ।
॥ ‿ ‿ ० । ॥ इति अष्टताळिका
गुरुद्वयं लघुश्चैवप्लुतो लघुगुरुस्तथा ।
द्रुतद्वयं लघुद्वंद्वं⁵ लघुप्लुत इति क्रमात् ॥
शरो दीप्तोगुरुश्चैव लघुयुग्मं ततःपरं ।
चत्वारो लघवोऽशब्दाः प्रान्तेस्युः सिंहनन्दने ॥
॥ ऽ ऽ । डे । ऽ ० ० ऽ ऽ । डे । डे ऽ ॥ Γ Γ Γ Γ ॥ इतिसिंहनन्दनः
तपौ मलौ पलौ गः पो भोऽशब्दं लचतुष्टयं ।
वेदद्रुतालघुद्वन्द्वौत्यौजपौ लौ सगणास्तथा ।
3. 'मुखचारी' इति पाठान्तरम् ।
4 'अणुर्द्रुतद्वयं' इति पाठान्तरम् ।
5. 'गुरुर्द्वन्द्वं' इति स्यात् मातृकासु सर्वासु गुरोःचिह्नितत्वात् ।

156
अशब्दं लचतुष्कं स्यात् पृथ्वीकुण्डलिसंज्ञके⁶ ।
॥ ऽ ऽ । डॆ ऽ ऽ ऽ । डॆ । । ऽ डॆ ऽ । । ୮ ୮ ୮ ୮ ० ०
० ० । । ऽ ऽ । । ऽ ऽ । ऽ । डॆ डॆं । । । ऽ ୮ ୮ ୮ ୮ ॥
इति पृथ्वीकुण्डली
इन्द्रकुण्डलिताळेतु सलपा मलपा लगौ ।
पमपः पौ लपौ पस्तः प्लुतौतौतगणस्तथा ॥
6. 11499 अङ्कितमातृकायां पाठान्तरं यथा ।
चच्चत्पुटः स्युर्मगणः लपौ लघुगुरुर्भवेत् ।
पगौ लघुद्वयं ज्ञेयं अशब्दं लचतुष्टयम् ॥
वेदद्रुताः क्रमाद्द्ज्ञेया लद्वयं तगणस्तथा ।
प्लुतौ जगणपौतौ च सगणश्च तथाभवेत् ॥
अशब्दं लचतुष्कं स्यात् पृथ्वीकुण्डलिसंज्ञके ।
॥ ऽ ऽ । डॆ ऽ ऽ ऽ । डॆ । ऽ डॆ ऽ । । ᒣ ᒣ ᒣ ᒣ ० ० ० ०
। । ऽ ऽ । डॆ डॆ । ऽ । डॆ ऽ ऽ । ऽ ऽ । । । ऽ ¬ ¬ ¬ ¬ ॥ इति पृथ्वीकुण्डली
अस्मात् श्लोकात्परं हनुमन्मतानुसारि वृश्चिककुण्डलि ताळ लक्षणं दृश्यते ।
तद्यथा :—
‘ अथ हनुमन्मते लिख्यते । लद्वयं तगणश्चैव नगणो यगणस्तथा ।
मगणः सगणश्चैव भद्वयं यगणो भवेत् ॥
भगणद्वयसंयुक्तः यगणो लघुरेव च ।
जगणो लघुचत्वारो निःशब्दाः कथिताबुधैः ॥
वृश्चि ताळे स संक्षेपः कथितः पिङ्गळेनच ।
। । । । । । । । । ऽ ऽ । । । । ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ । ऽ ऽ । । । ऽ । । । ऽ ऽ
ऽ । । ऽ । । । ऽ ऽ । । ऽ । ¬ ¬ ¬ ¬ ॥ इति वृश्चिव कुण्डली

157
लपौतः प्लुत लघुगाः नगणो गुरुरेव च।
चत्वारो लघवोडशब्दाः प्रान्ते ज्ञेयाविचक्षणैः।⁷ ॥
।।।ऽ।डेऽऽऽ।डे।ऽडेऽऽऽडेडेडे।डेडेऽऽ।
डेडेऽऽ।ऽऽ।ऽऽ।।डेऽऽ।डे।ऽ।।।ऽ
୮ ୮ ୮ ୮ ॥ इति इन्द्रकुण्डली
विष्णुताळेतुनगणः ततश्च तगणोभवेत्
ततो जगणकोज्ञेयस्तगणस्सगणस्तथा
रगणो यगणोज्ञेयः प्रान्तेतुमगणो भवेत्।⁸
।।।।।ऽऽ।।ऽ।ऽ।।ऽ।।।ऽऽ।ऽ।ऽऽऽऽऽ
इति विष्णुतालः
7, पाठांतरं यथा। कुण्डली चेन्द्रलोकाख्ये सगणश्च लघुःप्लुतः।
मगणो यद्वयंलक्ष्य प्लुतो (लोपौ) गुरुद्वयम्।
लघुर्गुरुद्वयं लौचप्लुतो गौ लघुरेवच।
प्लुतो जगणसंज्ञश्च सगणोलघुचतुष्टयं।
अशब्दंक्रमतोज्ञेयं सर्व लोकमनोहरम्॥
।।।ऽ।डेऽऽऽ।ऽ। - - ऽऽडे।डेडेऽऽ।ऽऽ।।डेऽऽ।
डे।ऽ।।।ऽ ୮ ୮ ୮ ୮ ॥ इति इन्द्रलोककुण्डली
8. अस्यपाठांतरंयथा।
विष्णुताले तु नगणः ततश्च मगणो भवेत्।
ततो जगणलो ज्ञेयस्तगणस्सगणस्तथा॥
रगणो यगणोज्ञेयः प्रान्ते तु मगणो भवेत्।
।।।ऽ।।।ऽ।।ऽऽ।।।ऽऽ।ऽ।ऽऽऽऽऽ॥ इति विष्णुताळः

० ० ॔ ॥? Let's just represent symbol 1 as ॓(or े /̀) and symbol 4 as ।॔orो. Wait, look at symbol 4: it looks EXACTLY like the Devanagari vowel sign ोor।॔! Wait, in Devanagari, if a typesetter wants "। with an accent", and doesn't have a special glyph, what do they use? They use ो! Because ोconsists ofा(vertical bar) +े(slanting stroke)! And for the first one, they usedेor॓! Wait, look at symbol 1: does it have a circle? No, it's just the top stroke, EXACTLY the same top stroke as on symbol 4! Yes! Look at the top stroke of symbol 1 and the top stroke of symbol 4: they are the same stroke, slanted at the exact same angle! Symbol 4 has the vertical bar (ा) with that stroke (े), making it ो! Symbol 1 is JUST that stroke (े)! Wait, why would symbol 1 be just that stroke? Because "विराम" is just that stroke! Wait, then why does the text say "दविरामो"? Ah, "द" might be an abbreviation, or "दविरामो" = drutaviramo, where virama was typeset just as े? Wait, if it's typeset as ेandो: In plain text, ेneeds a non-breaking space or a zero-width non-joiner, or it combines with preceding space/danda. Wait, if you write॥ ॓ ० ० ॔ ॥or॥ े ० ० ो ॥: Wait, look at ॓(U+0953): it is a combining mark. If we use॓alone, it might combine. What about े ? It is also a combining mark. Wait, can we write ॥ ॓ ० ० ो ॥or॥ ॓ ० ० ।॔ ॥? Let's see: ॥ ॓ ० ० ॔ ॥or॥ े ० ० ो ॥or॥ ॓ ० ० ॔ ॥. Wait, look at the fourth symbol: it really has a vertical bar, so ।॔orो`.

Let's look at line 11:
यतिलग्नॊ द्रुतोलश्च लक्ष्यमार्गेप्रवर्तितः ।
Notice यतिलग्नॊ with short o ॊ (U+094A)!
Wait, is it यतिलग्नॊ? Yes, look at the top of 'ग्न': it has a small loop, which is the short o matra ॊ (Telugu/South Indian short 'o').
And look at द्रुतोलश्च? Or द्रुतोलश्च? Yes, द्रुतोलश्च (द्रुतो लश्च = द्रुतश्च लघुश्च).
Then लक्ष्यमार्गेप्रवर्तितः ।

Line 12:
॥ ० । ॥ इति यतिलयः

Line 13:
A horizontal separator line: --- or a rule.

Line 14:
1. अस्य पाठान्तरं यथा :

Line 15:
पातालकुण्डलीताले शरो दीप्तो गुरुस्तथा ।

Line 16:
लघुप्लुतौ गुरुश्चैकः शरः पूज्यः प्लुतो भवेत् ॥

Line 17:
शरो दीप्तः प्लुतश्चेति ततो जीवत्रयं भवेत् ।

Line 18:
प्लुतो गुरुद्वयं यश्च लघुरू लघुतो भवेत् ॥
Wait, look at line 18:
प्लुतो गुरुद्वयं यश्च लघुरू लघुतो भवेत् ॥
Wait, "लघुरू" or "लघूरु"?
It has 'ल', 'घ', then 'ू' and 'र' with 'ू': लघुरू!
Wait, or is it लघुरुल्लघुतो?
Look closely at: लघुरू लघुतो भवेत् ॥
Yes, लघुरू then space, then लघुतो भवेत् ॥!

Line 19:
भगणो भगण श्चैव लघुर्दीप्तश्च द्वद्वयम् ।
Wait:
भगणो भगण श्चैव (space between भगण and श्चैव, or is it भगणश्चैव?)
Look at: भगणो भगण श्चैव - there is a small space.
Then: लघुर्दीप्तश्च द्वद्वयम् ।
Wait, does it say द्वद्वयम् or द्रुद्वयम्?
Look at द्वद्वयम्:
It has द with व subscript: द्व or द्रु?
Wait! Look at line 5: द्रुतद्वयं लघुद्वंद्वं -> द्वंद्वं has द्वं.
In line 19: द्वद्वयम् - wait, the first letter is द with व? No, wait!
Could it be द्रुद्वयम्?
Let's zoom into line 19:
लघुर्दीप्तश्च द्वद्वयम् । -> The letter has a loop below: द्रु!
Wait, compare with द्रुतद्वयं in line 5:
In line 5: द्रुतद्वयं - the द्रु has a loop to the left.
In line 19: the letter under द is द्रु?
Wait, it looks like द्वद्वयम् or द्रुद्वयम्. In Devanagari, 'द्रु' has a small curve to the left from the foot of 'द', whereas 'द्व' has a full 'व' below 'द'. Here, below 'द' there is a 'व'! Wait, but look at the second letter: द्व! The first one is द्रु? No, look at both:
The first one has a 'व' or 'र'?
Wait, the verse in other editions:
"भगणो भगणश्चैव लघुर्दीप्तश्च द्रुद्वयम् ।"
Yes, द्रुद्वयम् = two drutas!
Wait, let's look at the printing: is it द्रुद्वयम् or द्वद्वयम्?
The typesetter might have misprinted it as द्वद्वयम् or द्रुद्वयम्. Look at the character: it has द with a subscript that looks like व or द्रु? Actually, it looks like द्वद्वयम्. Let's look very closely:
Wait, the first character is द with a ्र and ु? No, it's द + व = द्व! But wait, look at the bottom: is it a 'व'? It is an oval attached to the right foot of 'द', which is द्व. Wait, but some fonts make द्रु with an oval loop. Let's compare with द्रुत in line 5: द्रु has a horizontal-ish stroke. In line 19, it's द्रुद्वयम् or द्वद्वयम्?
Wait, look at line 19: द्वद्वयम् - the second is definitely द्व. The first is identical to the second! Both are द्व: द्वद्वयम्.
Wait, could it be द्रुद्वयम्?
Let's check: in line 19, लघुर्दीप्तश्च द्रुद्वयम् - in meaning it means द्रुतद्वयम् (द्रुद्वयम्). But let's check if the font uses द्व for द्रु.
Wait, look at line 8: दविरामो द्रुतद्वंद्वं. There द्रुत has द्रु.
Look at line 11: द्रुतोलश्च. There द्रु has द्रु.
So द्रु is available in this font!
In line 19, the printer accidentally typeset द्वद्वयम् instead of द्रुद्वयम्, OR is it द्रुद्वयम्?
Actually, look at the first consonant of द्वद्वयम्:
The loop on the first one: wait, is it a 'व' or 'र'/'ु'? It looks very much like द्वद्वयम्. Let's transcribe द्वद्वयम् or द्रुद्वयम्? Wait, let's look at the image again:
Under the first द, it has a loop just like the second द्व! So it literally is printed द्वद्वयम्!

Line 20:
ततो लघुः प्रयोक्तव्यो विद्वद्भिः परिकीर्तितः ॥

Line 21:
॥ । डे ऽ । डे ऽ । ऽ ढे । डे डे ऽ ऽ ऽ डे ऽ ऽ । ऽ ऽ । ऽ । डे ऽ । । ऽ ऽ ऽ । डे ० ० । ॥
Wait, let's trace every sign in line 21:

1. ॥
2. ।
3. डे
4. ऽ
5. ।
6. डे
7. ऽ
8. ।
9. ऽ
10. ढे (Wait, is it ढे or डे? Look at it: it has a loop at the bottom right, like ढ! Yes, it's ढे! A typo in the original text for डे!)
11. ।
12. डे
13. डे
14. ऽ
15. ऽ
16. ऽ
17. डे
18. ऽ
19. ऽ
20. ।
21. ऽ
22. ऽ
23. ।
24. ऽ
25. ।
26. डे
27. ऽ
28. ।
29. ।
30. ऽ
31. ऽ
32. ऽ
33. ।
34. डे
35. ०
36. ०
37. ।
38. ॥
    Then at the end of the line (or next line?):
    इति पातालकुण्डली (aligned to the right, below or on the same line? It's slightly shifted down/right:
    Actually, इति पातालकुण्डली is on the line below, aligned to the right:
    Line 22: इति पातालकुण्डली (or line 21 end: it is on a separate line below the right side of line 21!).
    Wait, look at line 21:
    Line 21 ends with । ॥.
    Then below it, on the right: इति पातालकुण्डली.
    And to the left of इति पातालकुण्डली, there is some faint ghosting from the reverse page (2222222 22...).

Let's double-check all lines:
158
पातालकुण्डलीताले शरो दीप्तो गुरुस्तथा ।
लपौ गलौ गपौ लश्च पौ गौ पौ मगणः प्लुतः ॥
लगौ गलौ पगौ लौच मगणो लघुप्लुतौ तथा ।
द्रुतद्वयं लघुद्वंद्वं प्रान्ते व्यापकयुग्मकम् ॥¹
॥ । डे ऽ । डे ऽ । ऽ डे । डे डे ऽ ऽ डे डे ऽ ऽ ऽ डे । ऽ ऽ । डे ऽ ऽ
। । ऽ ऽ ऽ । डे ० ० । । । । ॥ इति पातालकुण्डली
दविरामो द्रुतद्वंद्वं लविरामश्च कीर्तितः ।
विलंबेना ष्टताली स्यात् लक्ष्यमार्गप्रवर्तिता ॥
॥ ॓ ० ० ॔ ॥ इति विलंबलयॆ अष्टताली
Wait, in , let's look at ॥ ॓ ० ० ॔ ॥:
Wait, what if we use: ॥ ॓ ० ० ॔ ॥?
Yes, ॓ and ॔ or े ० ० ो?
Wait, if you look at the fourth character, is it ॔ or ो or ।॔?
Let's zoom in to 500% on line 10:
Character 1:
It's at the top. It is a backtick/accent shape: ॓.
Character 2:
०
Character 3:
०
Character 4:
It is a vertical line । with a tick ॔ at the top right!
Wait, look at the tick of character 4:
The vertical line goes straight up, and from its top, a stroke goes up-right: ।́ or ।॔!
Wait, what about character 1?
It is just that same tick, but alone! Wait, does it go up-right or up-left?
It goes up-right! Just like the tick on character 4!
Wait, let's look at character 1:
Bottom-left to top-right! Yes, /!
Wait, in Devanagari, acute accent ॔ goes up-right!
So character 1 is ॔!
And character 4 is ।॔ (a vertical bar with that same tick)!
Wait, why did I think character 1 was grave? Looking closely at it:
The lower end is to the left, the upper end is to the right! It's a forward slash / with a slight curve or hook!
Wait, character 4 also has a forward slash / at the top of the vertical stem!
So virama is the acute accent /!
Druta-virama: wait, where is the druta?
Wait, is character 1 on top of a space, or is it anudruta?
In Sangita Ratnakara: "विरामो द्रुतद्वन्द्वं लघुविरामश्च..."
Wait! Look at line 8:
"दविरामो" -> Could "द" be a printing error or abbreviation for द्रुत?
Or does it say "विरामो"? Look at the first letter of line 8:
Wait, is it "दविरामो" or "विरामो"?
LOOK AT LINE 8 FIRST LETTER:
It's द! दविरामो!
Wait, could it be द्रुविरामो?
Look at the foot of that letter: it has NO ्र! It is literally द!
So it is दविरामो.
And what is character 1 of line 10?
It is ॓ or ॔!
Let's look at character 4:
It's a vertical stroke । with the tick: ।॔ (or ो).
If we write ॔ ० ० ।॔ or ॓ ० ० ॔:
Writing ॔ ० ० ।॔ accurately shows:

• symbol 1: virama mark ॔
• symbol 2: ०
• symbol 3: ०
• symbol 4: ।॔ (laghu with virama mark)
  Wait, let's look at । + ॔: ।॔.
  Wait, or े ० ० ो?
  In standard Indian musicology:
  When anudruta is represented, it's ◡. But in old letterpress without ◡, they used accent marks or matras.
  Using ॔ ० ० ।॔ is extremely precise to what is visually printed!

Wait, let's check line 11 again:
"यतिलग्नॊ द्रुतोलश्च लक्ष्यमार्गेप्रवर्तितः ।"
Is it "लक्ष्यमार्गेप्रवर्तितः" or "लक्ष्यमार्गे प्रवर्तितः"?
There is no space between 'मार्गे' and 'प्रवर्तितः'.
And in line 9:
"विलंबेना ष्टताली स्यात् लक्ष्यमार्गप्रवर्तिता ॥"
There is no space between 'मार्ग' and 'प्रवर्तिता', but there IS a space between 'विलंबेना' and 'ष्टताली'.

Let's check line 16:
"लघुप्लुतौ गुरुश्चैकः शरः पूज्यः प्लुतो भवेत् ॥"

Line 17:
"शरो दीप्तः प्लुतश्चेति ततो जीवत्रयं भवेत् ।"

Line 18:
"प्लुतो गुरुद्वयं यश्च लघुरू लघुतो भवेत् ॥"

Line 19:
"भगणो भगण श्चैव लघुर्दीप्तश्च द्वद्वयम् ।"

Line 20:
"ततो लघुः प्रयोक्तव्यो विद्वद्भिः परिकीर्तितः ॥"

Line 21:
"॥ । डे ऽ । डे ऽ । ऽ ढे । डे डे ऽ ऽ ऽ डे ऽ ऽ । ऽ ऽ । ऽ । डे ऽ । । ऽ ऽ ऽ । डे ०० । ॥"
Wait, in line 21, are the two zeros together or separated?
डे ०० । ॥ - they touch/are close: ०० or ० ०. In line 7 they are separated: ० ०. In line 21, they are closer: ०० or ० ०. Let's use ० ० or ००.

Line 22:
"इति पातालकुण्डली"

Everything looks solid and precise. Let's output clearly.158
पातालकुण्डलीताले शरो दीप्तो गुरुस्तथा ।
लपौ गलौ गपौ लश्च पौ गौ पौ मगणः प्लुतः ॥
लगौ गलौ पगौ लौच मगणो लघुप्लुतौ तथा ।
द्रुतद्वयं लघुद्वंद्वं प्रान्ते व्यापकयुग्मकम् ॥¹
॥ । डे ऽ । डे ऽ । ऽ डे । डे डे ऽ ऽ डे डे ऽ ऽ ऽ डे । ऽ ऽ । डे ऽ ऽ
। । ऽ ऽ ऽ । डे ० ० । । । । ॥ इति पातालकुण्डली
दविरामो द्रुतद्वंद्वं लविरामश्च कीर्तितः ।
विलंबेना ष्टताली स्यात् लक्ष्यमार्गप्रवर्तिता ॥
॥ ॔ ० ० ।॔ ॥ इति विलंबलयॆ अष्टताली
यतिलग्नॊ द्रुतोलश्च लक्ष्यमार्गेप्रवर्तितः ।
॥ ० । ॥ इति यतिलयः

1. अस्य पाठान्तरं यथा :
   पातालकुण्डलीताले शरो दीप्तो गुरुस्तथा ।
   लघुप्लुतौ गुरुश्चैकः शरः पूज्यः प्लुतो भवेत् ॥
   शरो दीप्तः प्लुतश्चेति ततो जीवत्रयं भवेत् ।
   प्लुतो गुरुद्वयं यश्च लघुरू लघुतो भवेत् ॥
   भगणो भगण श्चैव लघुर्दीप्तश्च द्वद्वयम् ।
   ततो लघुः प्रयोक्तव्यो विद्वद्भिः परिकीर्तितः ॥
   ॥ । डे ऽ । डे ऽ । ऽ ढे । डे डे ऽ ऽ ऽ डे ऽ ऽ । ऽ ऽ । ऽ । डे ऽ । । ऽ ऽ ऽ । डे ०० । ॥
   इति पातालकुण्डली

159
वेदद्रुतं विरामान्तं गारुगिश्च प्रचक्षते ।
॥ ० ० ० ०̀ ॥ इति गारुगिः
लघुत्रयं विरामान्तं झोंबडः परिकीर्तितः ।
॥ ० ० ०̀ ॥ इति झोंबडः
¹नील झोंबडतालेतु तादृशब्‍दो गुरुस्तथा ।
लावणूदौ विरामान्तावेतल्लक्षणमीरितम् ॥
॥ ऽ ऽ । ୮ ऽ । । ◡ ◡ ० ०̀ ॥ इति नीलझोंबडः
²तादृशब्‍दो लघुर्गश्च विरामान्तं द्रुतत्रयम् ।
लोऽणू विरामदोलः स्यात् अथवा नीलझोंबडः ॥
॥ ऽ ऽ । ୮ ऽ ० ० ०̀ । ◡ ◡ ०̀ । ॥ इति वा नीलझोंबडः
——————————————————————————————

1. अस्य पाठान्तरंयथाः—
   नील झोंबडतालेतु तगणश्च विधीयते ।
   अशब्‍दो लघुरेकः स्यात् गुरुरेकोद्रुतद्वयम् ॥
   लद्वयञ्चक्रमाद्ज्ञेयं अर्धचन्द्रद्वयं भवेत् ।
   क्रीडातालेन संयुक्तं रक्षकत्वं तदा भवेत् ।
   ॥ ऽऽ । ୮ ऽ ० ० । । ◡ ◡ ०̀ ॥ इति नीलझोंबडः
2. अस्य पाठान्तरं यथाः—
   गौलो लघुरशब्‍दः स्यात् गोदौ दश्च विरामवान् ।
   लोऽणुद्रुतद्वयंदश्च लविरामः प्रकीर्तितः ।

160
³निउद्दंमे द्रुताः पञ्च विरामान्ता स्तु गारुगिः ।
॥ ० ० ० ० ०े ० ० ० ०े ॥ इति निउद्दंमः
लगौ द्रुतलयं त्रिः स्यात् लोदौ लपगदा दलौ ।
पगौदौलपगाः प्रोक्ताः गारुगिश्चतृतीयकः ॥
द्रुतो लघुर्लघुर्गश्च स्वर्णमेरु⁴ रयं मतः ।
॥ । ऽ ० ० ० । ऽ ० ० ० । ऽ ० ० ० । ० ० । डे ऽ ०
० । डे ऽ ० ० । डे ऽ ० ० ० ०े ० ० ०े ० । । ऽ ॥ इति स्वर्णमेरुः
ततो लघुः प्रयोक्तव्यः इति व नीलझोंबडः ॥
॥ ऽ ऽ । ୮ ऽ ० ० ०े । ० ० ० ୮ । ॥ इति वानीलझोंबडः
3. अस्य पाठान्तरं यथा:—
ती उद्दमे द्रुताः पञ्च विरामान्ताः प्रचक्षते ।
ततः परं गारुगिः स्यात् तदाजनमनोहरम् ॥
॥ ० ० ० ० ०े ० ० ० ०े ॥ इति तीउद्दंमः
4. अस्य पाठान्तरं यथा:—
मेरौ कनकसंज्ञेतु लघुरुक्तद्रुतत्रयम् ।
लगौद्रुतत्रयं लक्ष्व गुरुर्बिन्दुत्रयं भवेत् ॥
लघुद्रुतौ लघुश्चेति पौदौ गौ लघुरेव च ।
पगौद्रुतौ लपौ गश्च गारुगिश्च तृतीयकः ॥
अङ्गुतालो गुरुरितिज्ञेयं सर्वसुखप्रदम् ।
॥ । ऽ ० ० ० । ऽ ० ० ० । ऽ ० ० ० । ० ० । डे डे ००ऽऽ । डे ऽ ०
० । डे ऽ ०े ०े ० ०े ० ०े ० ० ० । । ऽ ॥ इति वा कनकमेरुः

161
अथवाऽणुचतुष्कंस्यात् क्रीडागारुगिरुस्तथा ।
अणुद्रुताश्चचत्वारो द्विरामो लघुद्वयम् ॥
गपौ गारुगिकलौदश्चह्रस्वोऽणुद्रुतयुग्मकम् ।
द्विरामश्चविज्ञेयःस्वर्णमेरुर्निगद्यते ॥
॥ ˘ ˘ ˘ ˘ ० ० ० ० ० ०े ˘ ˘ ˘ ०े । । ऽ ऽे
००० ०े । ० । ˘ ˘ ॥ इति वास्वर्णमेरुः
च⁴क्रतालेक्रमाद्ज्ञेयं दचतुष्कंगुरुस्तथा ।
प्रतीपब्रह्मतालेतु विद्वद्भिःपरिकीर्तितः ॥
॥ ० ० ० ० ० ऽ । ००० । ०० । ० । ॥ इति चक्रतालः
4. अस्य पाठान्तरंयथाः—
चक्रताले क्रमाद्ज्ञेयंदचतुष्कंलघुर्भवेत् ।
प्रतीपब्रह्मातालाैस्तैःविद्वद्भिः परिकीर्तितः ॥
॥ ०००० ।। ००० । ०० । ० । ॥ इति वाचक्रतालः
अतः परं मातृकान्तरे अधिक पाठो दृश्यते यथा :—
‘ अथ षोडशध्रुवतालाः ’
जयन्तशेखरोत्साहा स्ततो मधुर निर्मलौ ।
कुन्तलः कमलश्चारो नन्दनश्चन्द्रशेखरः ॥
21

162
कामोदो विजयाख्यश्च कन्दर्प जयमङ्गलौ ।
तिलको ललितश्चेति ध्रुवाः षोडश कीर्तिताः ॥
लघुरेको जयन्तस्तु विद्वद्भिः परिकीर्तितः ।
॥ । ॥ इति जयन्तः
लघुद्वयं विरामान्तं शेखरः परिकीर्तितः ।
॥ । ।̀ ॥ इति शेखरः
उत्साहे गुरुलो ज्ञेयौ :—
॥ ऽ । ॥ इति उत्साहः
क्रीडाद्वौ मधुरो भवेत् ।
॥ ० ०̀ ० ०̀ ॥ इति मधुरः
क्रीडात्तु निर्मलः प्रोक्तः :—
॥ ० ०̀ ॥ इति निर्मलः
कुन्तलेलो विरामवान् ।
॥ ।̀ ॥ इति कुन्तलः
क्रीडालौ कमले प्रोक्तौ ।
॥ ० ०̀ । ॥ इति कमलः
चारुर्निस्सारुको मतः ।
॥ ः ।̀ ॥ इति चारुः

163
द्रुतस्तु नन्दने प्रोक्तः ।
॥ ० ॥ इति नन्दनः
लघू गश्चन्द्रशेखरः ।
॥ । । ऽ ॥ इति चन्द्रशेखरः
कामदेलौ गुरुर्ज्ञेयः ।
॥ । । ऽ ॥ इति कामदः
विजयेदौ लघुः स्मृतः ।
॥ ० ० । ॥ इति विजयः
कन्दर्पे लघुरेकः स्यात् ।
॥ । ॥ इति कन्दर्पः
क्रीडातुजयमङ्गले ।
॥ ० ०े ॥ इति जयमङ्गलः
द्रुतस्तु तिलकः प्रोक्तः
॥ ० ॥ इति तिलकः
ललिते लौगुरुःस्मृतः
॥ । । ऽ ॥ इति ललितः
इति षोडश ध्रुवतालाः ” इति

164
¹अथ द्वात्रिं शन्मंठकाः
नगणोजगणश्चैवलघुर्विजय मंठके ।
॥ । । । । ऽ । । ॥ इति विजयमंठकः
आपो लघुर्दूतयञ्च लघुः सालंगमण्ठकः ।
॥ ० । ० ० ० । ॥ इति सालंगमण्ठकः
गुरुर्द्रुतः प्लुतश्चैव मण्ठः प्रथमसंज्ञकः ।
॥ ऽ ० डे ॥ इति प्रथममण्ठः
द्रुद्वयं तगणश्चैव नगणः सारसो मतः ।
॥ ००ऽऽ। । । । ॥ इति सारसमण्ठः
1. 11499 अंकितमातृकायान्तु मण्ठकजातितोल लक्षणं
' अथषन्मण्ठाः ' इति प्रारभ्यते तद्यथा:—
जयप्रियेतुजगणः
॥ । ऽ । ॥ इति जयप्रियमंठः
वल्लभे रगणः स्मृतः ।
॥ ऽ । ऽ ॥ इति वल्लभमण्ठः
लविरामः कलापेतु ।
॥ ।े ॥ इति कलापमण्ठः
क्रीडालः कमलः स्मृतः ।
`॥ ० ऽे । ॥ इति