साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

चतुर्थः परिच्छेदः । २३५
संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया ।
वेदखाग्निशराः(५३०४) शुद्धैरिषुबाणाग्निस सायकाः (५३५५) ॥१२॥
शदानुरोधेनैकपञ्चाशत्त्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलंकारपरिच्छेदे वक्ष्यमा-
णरीत्या त्रिरूपेणेत्यर्थः । यथा—'अङ्गाङ्गित्वेऽलङ्कृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ । संदि-
ग्धत्वे च भवति संकरस्त्रिविधः पुनः ॥' इत्यलंकारसंकरस्य त्रैविध्यमुक्तं तदनुसारेण
संकरत्रैविध्यं बोध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थितौ' इत्यस्य एकव्यञ्जकानुप्रवेश इत्यर्थः ।
संदिग्धत्वे 'अयं ध्वनिः स ध्वनिवाँ' इति संशयेऽङ्गाङ्गिभावापन्नोऽनेकव्यञ्जकानु-
प्रविष्टः । असंदिग्धो ध्वनिसमुदायः संसृष्टिः । अनेकधेति यदुक्तं तदेवाह—
वेदेति । वेदाश्चत्वारः, खं शून्यम्, अग्नयस्त्रयः, शराः पञ्च । सजातीयानेक
संख्याप्रस्तावे 'अङ्कानां वामतो गतिः' इत्यङ्कविदा नियमेन चतुरुत्तरशतत्रयाधिक-
पञ्चसहस्राणीत्यर्थः । ननु कथमतेतदेकपञ्चाशतश्चतुर्गुणेन चतुरधिकशतद्वयमेव भव-
नीति चेन्, न । यत प्रथमस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः पञ्चाशता च संसृष्टावेक-
पञ्चाशत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयेनद्वेन विजातीयैरूनपञ्चाशता च संसृष्टौ
पञ्चाशत्त्वम् । तृतीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरष्टचत्वारिंशता च संसृष्टावून-
पञ्चाशत्त्वं भवति । चतुर्थस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः सप्तचत्वारिंशता च
संसृष्टावष्टचत्वारिंशत्त्वम् । एवमन्येषानेकैकह्रासेन सप्तचत्वारिंशदादिकम् ।
चरमस्य सजातीयेनैकेन संसृष्टावेकविपर्ययत्वमेवेति मिलित्वा षड्विंशत्यधिकत्रयोद-
शशतत्वं ध्वनिसंसृष्टेः । एवं क्रमेण अष्टनसत्युत्तरनवशताधिकत्रिसहस्रत्वं त्रिविध-
ध्वनिसंकरस्य । मिलित्वा 'वेदखाग्नि-' इत्यादिसंख्याया उपपत्तिः । न चैकपञ्चा-
शत्त्वहानिः,
(३१) प्रबन्धागतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः,
(३२) प्रबन्धागतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (३३) पद-
गतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः, (३४) पद-
गतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः, (३५) पदगतकविनि-
बद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः, (३६) पदगतकविनिबद्धवक्तृ-
प्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (३७) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्ति-
सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः, (३८) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थ-
शक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः, (३९) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्ति-
मूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः (४०) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो-
ऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (४१) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना
वस्तुध्वनिः, (४२) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकार-
ध्वनिः, (४३) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः,
(४४) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (४५)
प्रबन्धागतार्सलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४६) वाक्यगतार्सलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादि-
ध्वनिः, (४७) पदगतार्सलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४८) पदांशदेशगतार्सलक्ष्यक्रम-
व्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४९) रचनागतार्सलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (५०)
वर्णगतार्सलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (५१) वाच्यानपेक्ष्यपदसिद्धो वलीति ॥

The provided image is completely blank (white) and contains no text. Please upload or provide a clear image containing the text you would like transcribed.

चतुर्थः परिच्छेदः। २३५
संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया ।
वेदखाग्निशराः (५३०४) शुद्धैरिषुबाणाग्निसहायकाः (५३५५) ॥१२॥
शयानुरोधेनैकपञ्चाशत्त्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलंकारपरिच्छेदे वक्ष्यमा-
णरीत्या त्रिरूपेणेत्यर्थः । यथा- 'अङ्गाङ्गित्वेऽलंकृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ । संदि-
ग्धत्वे च भवति संकरस्त्रिविधः पुनः ॥' इत्यलंकारसंकरस्य त्रैविध्यमुक्तं तदनुसारेण
संकरत्रैविध्यं बोध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थितौ' इत्यस्य एकव्यञ्जकानुप्रवेश इत्यर्थः ।
संदिग्धत्वे 'अयं ध्वनि र्न ध्वनिर्वे' इति संशयेऽङ्गाङ्गिभावापन्नोऽनेकव्यङ्ग्यानु-
प्रविष्टः । असंदिग्धो ध्वनिसमुदायः संसृष्टिः । अनेकथेति यदुक्तं तत्रेवाह-
वेदेति । वेदाश्चत्वारः, खं शून्यम्, अग्नयस्त्रयः, शराः पञ्च । सजातीयानेक-
संख्याप्रस्तावे 'अङ्कानां वामतो गतिः' इत्यङ्कविदां नियमेन चतुरधिकशतत्रयाधिक-
पञ्चसहस्राणीत्यर्थः । ननु कथममेतदेकपञ्चाशतश्चतुर्गुणेन चतुर्गणितशतद्वयमेव भवे-
तीति चेत्, न । यतः प्रथमस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः पञ्चाशता च सहैकपञ्चा-
पञ्चाशत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरेकपञ्चाशता च सहैक-
पञ्चाशत्त्वम् । तृतीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैर्द्विचत्वारिंशता च सहैकपञ्चा-
पञ्चाशत्त्वं भवति । चतुर्थस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैस्त्रिचत्वारिंशता च
सचतुश्चत्वारिंशत्त्वम् । एवमन्येषामप्येकक्रमेण ह्रासप्रसङ्गिङ्गाङ्गित्वम् ।
चरमस्य सजातीयेनैकेन सहैकैवावशिष्यत एवेति मिलित्वा षड्विंशत्यधिकत्रयोद-
शशतत्रयं ध्वनिसंसृष्टेः । एवं गणेन अष्टसप्तत्युत्तरशतद्वयाधिकत्रिंशत्सहस्रं त्रिविध-
ध्वनिसंकरस्य । मिलित्वा 'वेदखाग्नि-' इत्याद्यक्षरपादैरुच्यते । न चैकप्रमा-
णतया..., (३१) पदव्यङ्ग्यापवर्गद्वयौचितीनिमित्तभेदभिन्नेत्येकपञ्चाशदपवर्गध्वनिः,
(३२) पदव्यङ्ग्याद्यन्तनिमित्तभेदभिन्नाद्यन्तसिम्धोऽपवर्गद्वयसंसृष्टध्वनिः, (३३) पद-
व्यङ्ग्यैकरूपौचितीनिमित्तभेदभिन्ने द्वे व्यङ्ग्ये वस्तुतः, (३४) पद-
व्यङ्ग्यद्विरूपौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (३५) पदव्यङ्ग्यत्रिरूपौ-
चित्यादिरूपौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (३६) पदव्यङ्ग्यचतूरूपौचित्या-
द्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (३७) पदव्यङ्ग्यपञ्चरूपौचित्याद्यौचिती-
निमित्तभेदभिन्नौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (३८) पदव्यङ्ग्यषड्रूपौचित्याद्यौचितीनिमित्त-
भेदभिन्नौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (३९) पदव्यङ्ग्यासप्तरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभि-
न्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (४०) पदव्यङ्ग्याष्टरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभि-
न्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (४१) पदव्यङ्ग्यनवरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तु-
गतौ व्यङ्ग्यौ, (४२) पदव्यङ्ग्यदशरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तुगतौ
व्यङ्ग्यौ, (४३) पदव्यङ्ग्यैकादशरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ,
(४४) पदव्यङ्ग्यद्वादशरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ,
पदव्यङ्ग्यत्रयोदशरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ,
व्यङ्ग्यौ, (४५) पदव्यङ्ग्यचतुर्दशरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तुगतौ
व्यङ्ग्यौ पदव्यङ्ग्यादिभिः, (४६) पदव्यङ्ग्यपञ्चदशरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेद-
भिन्नौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ पदव्यङ्ग्यादिभिः, (४७) पदव्यङ्ग्यषोडशरूपौचित्याद्यौचिती-

The provided image is completely blank and does not contain any text. Please provide an image containing text to transcribe.

चतुर्थः परिच्छेदः। २३५
संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया ।
वेदखाग्निशराः(५३०४)शुद्धैरिषुबाणाग्निस सायकाः (५३५५) ॥१२॥
शयानुरोधेनैकपञ्चाशत्त्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलंकारपरिच्छेदे वक्ष्यमा-
णरीत्या त्रिरूपेणेत्यर्थः । यथा—'अङ्गाङ्गित्वेऽलंकृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ । संदि-
ग्धत्वे च भवति संकरस्त्रिविधः पुन ॥' इत्यलंकारसंकरस्य त्रैविध्यमुक्तं तदनुसारेण
संकरत्रैविध्यं बोध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थितौ' इत्यस्य एकव्यञ्जकानुप्रवेश इत्यर्थः ।
संदिग्धत्वे 'अयं ध्वनिः स ध्वनिbonding' इति संशय्येऽज्ञात्रिभावापन्नोऽनेकव्यञ्जकानु-
प्रविष्ट । असंदिग्धो ध्वनिसमुदायः संसृष्टिः । अनेकधेति यदुक्तं तदेवाह—
वेदेति । वेदाश्चत्वारः, खं शून्यम्, अग्नयस्त्रयः, शराः पञ्च । सजातीयानेक
संख्याप्रस्तावे 'अङ्कानां वामतो गतिः' इत्युक्तविदा नियमेन चतुरुत्तरशतत्रयाधिक-
पञ्चसहस्राणीत्यर्थः । ननु कथमतेदेकपञ्चाशत्तद्गुणेन चतुरधिकशतद्वयमेव भव-
तीति चेन्, न । यतः प्रथमस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः पञ्चाशता च संसृष्टावेक-
पञ्चाशत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरूनपञ्चाशता च संसृष्टौ
पञ्चाशत्त्वम् । तृतीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरष्टचत्वारिंशता च संसृष्टावून-
पञ्चाशत्त्वं भवति । चतुर्थस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः सप्तचत्वारिंशता च
संसृष्टावष्टचत्वारिंशत्त्वम् । एवमन्येषामेकैकह्रासेन सप्तचत्वारिंशादिकम् ।
चरमस्य सजातीयेनैकेन संसृष्टावेकविषयत्वमेवेति मिलित्वा षड्विंशत्यधिकत्रयोद-
शशतत्वं ध्वनिसंसृष्टे । एव क्रमेण अष्टसप्तत्युत्तरनवशताधिकत्रिसहस्रत्वं त्रिविध-
ध्वनिसंकरस्य । मिलित्वा 'वेदखाग्नि-' इत्यादिसंख्याया उपपत्तिः । न चैकपञ्चा-
शद्ध्वनिः, (३१) प्रबन्धगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः,
(३२) प्रबन्धगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (३३) पद-
गतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः, (३४) पद-
गतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः, (३५) पदगतकविनि-
बद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः, (३६) पदगतकविनिबद्धवक्तृ-
प्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (३७) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्ति-
सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः, (३८) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थ-
शक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः, (३९) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्ति-
मूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः (४०) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो-
ऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (४१) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना
वस्तुध्वनिः, (४२) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकार-
ध्वनिः, (४३) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः,
(४४) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (४५)
प्रबन्धगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४६) वाक्यगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादि-
ध्वनिः, (४७) पदगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४८) पदैकदेशगतासंलक्ष्यक-
मव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४९) रचनागतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (५०)
वर्णगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (५१) वाक्यार्थातोभयशक्तितूलो ध्वनिरिति ॥

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

चतुर्थः परिच्छेदः । २३५
संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया ।
वेदखाग्निशराः (५३०४) शुद्धैरिषुबाणाग्निसहायकाः (५३५५) ॥१२॥
शाद्यानुरोधेनैकपञ्चाशत्त्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलंकारपरिच्छेदे वक्ष्यमा-
णरीत्या त्रिरूपेणेत्यर्थः । यथा—'अङ्गाङ्गित्वेऽलंकृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ । संदि-
ग्धत्वे च भवति संकरस्त्रिविधः पुनः ॥' इत्यलंकारसंकरस्य त्रैविध्यमुक्तं तदनुसारेण
संकरत्रैविध्यं बोध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थितौ' इत्यस्य एकव्यञ्जकानुप्रवेश इत्यर्थः ।
संदिग्धत्वे 'अयं ध्वनिः स ध्वनिर्वे' इति संशयेऽङ्गाङ्गिभावापन्नोऽनेकव्यञ्जकानु-
प्रविष्टः । असंदिग्धो ध्वनिसमुदायः संसृष्टिः । अनेकधेति यदुक्तं तदेवाह—
वेदेति । वेदाश्चत्वारः, खं शून्यम्, अग्नयस्त्रयः, शराः पञ्च । सजातीयानेक
संख्याप्रस्तावे 'अङ्कानां वामतो गतिः' इत्यङ्कविदां नियमेन चतुरुत्तरशतत्रयाधिक-
पञ्चसहस्राणीत्यर्थः । ननु कथमेतदेकपञ्चाशतश्चतुर्गुणेन चतुरधिकशतद्वयमेव भवती-
तीति चेत्, न । यतः प्रथमस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः पञ्चाशता च संसृष्ट्यानेक-
पञ्चाशत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरेकपञ्चाशता च संसृष्ट्या
पञ्चाशत्त्वम् । तृतीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः षट्चत्वारिंशता च संसृष्ट्या त्रून्-
पञ्चाशत्त्वं भवति । चतुर्थस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः सप्तचत्वारिंशता च
संसृष्ट्याष्टचत्वारिंशत्त्वम् । एवमन्येषामेकैकहानेन सप्तचत्वारिंशादिकम् ।
चरमस्य सजातीयेनैवेन संसृष्ट्यावैकविध्यमेवेति मिलित्वा षड्विंशत्यधिकत्रयोद-
शशतत्वं ध्वनिसंसृष्टेः । एवं क्रमेण षट्पञ्चाशदुत्तरनवशताधिकत्रिसहस्रं त्रिविध-
ध्वनिसंकरस्य । मिलित्वा 'वेदखाग्नि-' इत्यादिसंख्याता उपपत्तिः । ते चैवमुदा-
हार्याणि, (३१) प्रच्छन्नतया प्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठेऽलङ्कारसंकरेऽलङ्कारध्वनिः,
(३२) प्रच्छन्नतया निर्मिता प्रौढोक्तिः तान्निष्ठा निष्फले इत्यनेन वस्तुध्वनिः, (३३) पद-
गतपदविकसितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठे वस्तुना वस्तुध्वनिः, (३४) पद-
गतपदविकसितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठे वस्तुनालङ्कारध्वनिः, (३५) पदगतकवि-
कल्पितप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठेऽलङ्कारेण वस्तुध्वनिः, (३६) पदगतकविकल्पितवस्तु-
प्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठेऽलङ्कारेण वस्तुध्वनिः, (३७) पदगतकविकल्पितप्रौढोक्ति-
सिद्धार्थनिष्ठे वस्तुना वस्तुध्वनिः, (३८) पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्ति-
सिद्धार्थनिष्ठे वस्तुनालङ्कारध्वनिः, (३९) पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थ-
निष्ठेऽलङ्कारेण वस्तुध्वनिः, (४०) पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठे-
ऽलङ्कारेण वस्तुध्वनिः, (४१) पदगतकविकल्पितप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठे वस्तुना
वस्तुध्वनिः, (४२) पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठे वस्तुनालङ्कार-
ध्वनिः, (४३) पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठेऽलङ्कारेण वस्तुध्वनिः,
(४४) पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठेऽलङ्कारेण वस्तुध्वनिः, (४५)
पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठे वस्तुना वस्तुध्वनिः, (४६) पदगत-
०, (४७) पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठे..., ४८) पदगतकविकल्पित-
० वस्तुनालङ्कारध्वनिः, (४९) पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठे..., (५०)
प्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठेऽलङ्कारेण वस्तुध्वनिः, (५१) पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्ति...

The provided image appears to be a blank page with no readable text.

चतुर्थः परिच्छेदः ।
ईतरस्य रसादेरङ्गं रसादिव्यङ्ग्यम् ।
यथा—
'अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः ।
नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः ॥'
अत्र शृङ्गारः करुणस्याङ्गम् ।
'मानोन्नतां प्रणयिनीमनुनेतुकाम-
स्त्वत्सैन्यसागररवोद्गतकर्णतापः ।
हा हा कथं नु भवतो रिपुराजधानी-
प्रासादसंततिषु तिष्ठति कामिलोकः ॥'
इत्यनेन तस्य गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य रसाङ्गं रसरूपव्यङ्ग्यम् । उदाहरति—अय-
मिति । भूरिश्रवसः समरपतितं हस्तं विलोक्य तत्पत्न्या रोदनमिदम् । अयमी-
दृगवस्थः स तत्तत्कर्मणि मुहरनुभूतः । तत्तत्कर्माह—रसनेति । रसनां मम
क्षुद्रघण्टिकामुत्कर्षयितुं मार्जनादिना उत्कृष्टीकर्तुमाक्रष्टुं वा शीलमस्य सः । नीव्या
वस्त्रबन्धस्य विस्रंसनो मोक्षणकरः । अत्रालम्बनविच्छेदेन रतेरसाध्यतया
स्मर्यमाणानां तदङ्गानां शोकोद्दीपकतयाकरणानुकूलतेति शृङ्गारस्य करुणाङ्गत्वम् ।
अत एव प्राकरणिकत्वेन प्रधानस्य करुणस्य व्यञ्जकं वाक्यार्थमपेक्ष्य तदानीमप्राप्त-
रसभावस्य शृङ्गारस्य न्यूनत्वमचमत्कारित्वम् । ननु तदानीं शृङ्गारस्य रसताप्राप्त्या
कथमस्य रसाङ्गरसोदाहरणत्वं सङ्गच्छतामिति चेत्, न । तदानीं शृङ्गाररसस्य
पूर्णरसत्वाभावेऽपि खण्डरसत्वस्य सत्त्वात् । तच्च दोषपरिच्छेदे निर्णयिष्यते । शृङ्गा-
रस्य करुणविरुद्धत्वेऽपि स्मृतिविषयत्वेन गुणत्वमेव, न तु दोषत्वम् ॥ भावाङ्गं
रसव्यङ्ग्यमुदाहरति—मानोन्नतामिति । राज्ञः स्तुतिरियम् । मानोन्नतामुन्नतमा-

1. प्रासादेति । प्रासादा न्परीपु ॥
   १ ग पुस्तके तु 'इतरस्य-' इत्यादि '—मानो... र्णनेनेन ?' इत्यन्तस्य ग्रन्थस्य स्थाने 'बहुधीदृष्टं मम
   धम्मिल्ल-' इत्याद्युदाहरणे विधिप्रपादनिषेधार्थानिषेधरूपोऽर्थो व्यज्यते । उद्यद्गतदृष्टिरूपस्य
   इत्यत्रापि विधिप्रयुक्तयैरेव निषेधरूपार्थः तात्पर्थम् । तन्मथ्यं पूर्वस्याभिप्रायमुज्झन्नपरस्तथात्वादुवाच-
   मिति । दृष्ट्वेने—मम धम्मिल्ल-' इत्यत्र सुरताद्योगादिति एव विश्रान्तिमासाद्य निषेधार्थो व्यज्यते ।
   उद्यद्गतदृष्टिरूपस्य तु सुरतार्थस्य बाधितत्वेन मर्तनोद्देशार्थमेव विश्रान्तिभजमाना व्यञ्जकत्वाद्
   यथा चोक्तम्—'अनिष्टादन्यथा प्राप्ति-' (इत्यादि) व्याप्तिवैयर्थ्यम् । यद्यदर्थमसमुल्लङ्घ्य गति-
   र्भवतोत्येव यन्निषेधयुक्तप्रतियोगिकत्वेऽपि तत्रापि तद्देश्यता न वा तदित्युक्तश्च सन्निधा विधिरेव
   प्रतिपाद्यम् । ननु वाक्यान्त्या एव ध्वन्यधमकरणादर्भाने कथं तेषां पश्चाद्विद्यत इवेति चेदुच्य-
   ताम् । सत्यम् । पदपराम्भोभावकत्वेन तेषां पृथग्वारवृत्तिनाम् । पदशब्दानु—प्रकृतिः प्रत्ययः
   प्रातिपदिकं सर्वनाम च । युग्मपदद्वयः पूर्वनिपातच्छन्दिन न्यासाः कर्मकर्तृविवक्षां विशेषोल्लिङ्गादयः ।
   पदस्यार्थे निमित्तद्य सपक्षो वचनं तथा । प्रत्ययोत्पन्नगतार्थ्या पदानां दर्शितानि ॥' तद्यथा चोक्तम्—
   • 'एकपदसंस्पर्शेना-' (इत्यादि) इति पाठो दृश्यते

२३८ साहित्यदर्पणे
अथ गुणीभूतव्यङ्ग्यम्—
अपरं तु गुणीभूतव्यङ्ग्यं वाच्यादनुत्तमे व्यङ्ग्ये ।
अपरं काव्यम् । अनुत्तमत्वं न्यूनतया साम्येन च सम्भवति ।
तत्र स्यादितराङ्गं¹ काक्वाक्षिप्तं च वाच्यसिद्ध्यङ्गम्² ॥ १३ ॥
संदिग्व³प्राधान्यं तुल्य⁴प्राधान्यमस्फुटमगूढम्⁵ ।
व्यङ्ग्यमसुन्दरमेवं भेदास्तस्योदिता अष्टौ ॥ १४ ॥
भूतव्यङ्ग्यं निरूपयति—अथेति । अपरं ध्वनिभिन्नम् । तत्र गुणीभूतव्य-
इतरस्य रसादेर्वा वाक्यार्थस्य वा अङ्गम् । रसादि अनुरणनरूपं वा व्यङ्ग्यं
न्वयः । एवमन्यत्रापि । काक्वाक्षिप्तं काकुवशात् झटिति वाच्यवत्प्रतीयमानं
वाच्यस्यान्वयबोधबीजं वाच्यसिद्ध्यङ्गम्, आपाततः प्रतीतस्य वाच्यस्य प्र-
धानानुपपत्तिनिरासकम् । अस्फुटं सहृदयैरपि झटित्यप्रतीयमानम् । अ-
स्फुटम्, तथा वाच्यायमानम् । असुन्दरं चमत्काराप्रत्यासन्नम् एव निरू-
१. गुणीभूतेति । वाच्यापेक्षया अनमत्कारित्वेनेह व्यङ्ग्यस्य गुणीभावः । ध्वनि-
णाप्यभिहितम्—‘प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यङ्ग्यः काव्यस्य दृश्यते । यत्र व्यङ्ग्यान्वये
व्यञ्चारुत्वं स्यात्प्रकर्षवत् ॥’ इति । ‘प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महा-
नाम् । यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विभाति लावण्यमिवाङ्गनासु ॥’ इत्युक्तरूपो व्यङ्ग-
यः प्रतिपादितस्तस्य प्राधान्ये ध्वनिरित्याख्यातम् । तस्यैव गुणीभावेन वाच्यार्थचारुत्वे
गुणीभूतव्यङ्गयो नामापरः काव्यभेद इति तदाशयः ॥
२. काक्केति । काका हठेनोपस्थापितमिति वा ॥
३. संदिग्धेति । सन्दिग्धं वाच्यकृतं व्यङ्ग्यकृतं वेत्यनिश्चितं प्राधान्यं यस्य य-
० । यद्वा सन्दिग्धं चमत्कारिजनने वाच्यव्यङ्ग्ययोः संशयास्पदं प्राधान्यं यत्र तत्
४. तुल्येति । तुल्यं वाच्यसमानं प्राधान्यं यत्र तत् । चमत्कारोत्पादने वाच्यव्य-
योरपि क्षमत्वेन तुल्यत्वमवधेयम् ॥
५. अगूढमिति । अगूढं चासहृदयैरपि वेद्यम् । तादृशं वाच्यायमानतया न तथा
चमत्कारोति यथा कामिनीकुचकलशवद्गूढम् । तदुक्तम्—‘नान्ध्रीपयोधर इवातिवरा-
प्रकाशो नो गुर्जरीस्तन इवातिवरा निगूढः । अर्थो गिरामपिहितः पिहितश्च कश्चित्सौभा-
ग्यमेति मरहट्टवधूकूचाम ॥’ इति । एव च कामिनीकुचकलशन्यायेन सहृदयैकवेद्यमेव
व्यङ्ग्यं ध्वनित्वमुपयाति । सहृदयैरपि दुःरसवेद्यमसहृदयैरपि वेद्यं वेत्युभयमपि गुणी-
भूतव्यङ्ग्यमेवेति बोध्यम् । एवमन्येष्वपि भेदेष्वनुभव एव साक्षीति प्रदीपादौ व्यक्तम् ॥
१ 'अपराङ्गं' ग. २ 'सिद्धव्यङ्गन्यं' घ

चतुर्थः परिच्छेदः । २३९
इतरस्य रसादेरङ्गं रसादिर्व्यङ्ग्यम् ।
यथा—
'अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः ।
नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः ॥'
अत्र शृङ्गारः करुणस्याङ्गम् ।
'मानोन्नता प्रणयिनीमनुनेतुकाम-
स्त्वत्सैन्यसागररवोद्गतकर्णनादः ।
हा हा कथं नु भवतो रिपुराजधानी-
प्रासादसंततिषु तिष्ठति कामिलोकः ॥'

२९५ साहित्यदर्पणे
'तात्पर्यातिरेकाच्च व्यञ्जकत्वस्य न स्थितिः ।
यावत्कार्यप्रसारित्वात्तात्पर्यं न तुलाधृतम् ॥' इति,
तन्मतेऽपि 'विस्मृतविभ्रमेणा'दिसम्यग्व्यङ्ग्याभावात्² इति बोद्धव्ये-
रैवं पातनीयो दण्डः ।
पुनश्च किमिति लक्षणा पृथगुक्ता । दीर्घदीर्घतराभिधाव्यापारे-
वाच्यस्य बाधविना झटित्यन्वयि बोधदर्शनाच्चेति भावः । तात्पर्येति । एतद्-
द्योत्यस्यैव शब्दबोध्यत्वसम्भवे व्यङ्ग्यत्वं न सम्भवतीत्यभिप्रेत्य शङ्कते-नन्विति ।
तात्पर्येनैव व्यञ्जकतोपपत्तावित्याशयः । ननु तावत्पर्यन्तप्रसारि तात्पर्ये प्रमाणं किमस्ति ?
आह-यावदिति । तात्पर्यं हि प्रमाणबलेन प्रतिपाद्यं यावता तुष्ट्यर्थं न सम्-
प्रदानेनोपपत्त्या विरोधाभावादित्याशयः । तथा च यावदप्रमाणिकं प्रतिज्ञामात्रं परं
कथं वाक्यप्रमाणमुपादत्त इत्याशयः प्रमाणान्तरं दूषयन्नाह-यावदिति । अत्रायं
श्लोकार्थः-न केवलं तवायं दोषः स्वात्मानमपि दूषयन्ननुगच्छतीति । यद्यभिधेय-
मिव काव्यव्यङ्ग्यमप्यर्थं तात्पर्यं बोधयति, तदा न केवलमभिधेयातिरिक्तव्यङ्ग्य-
कभावः, किन्तु पदवाक्यबोधकत्वप्रयुक्तस्यापि भावस्य, नाम्याख्या-
दयश्चेत्येवं मनोरथमात्रं स्यात् । नन्वेवं वस्तुमात्रस्य तद्बोधकत्वेनाभ्युपगमे काव्यत्वेनैव सर्व-
न चान्यथैव शब्दार्थयोर्भावकत्वेन विशेषस्तत्प्रयुक्तं काव्यशब्देष्वभिधेय-
भाव्यमिति वाच्यम् । नाटकादिकाव्यातिरिक्तयत्किञ्चिदङ्गानां चेष्टादिनाप्यर्थः प्रतीयते, सा चास्त्वेव र-
स्तदन्वयव्यतिरेकान्वापद्येहाप्यनुगमनात् । तदुक्तम्- 'नानाभिनयसम्बद्धान् भावय-
न्रसानिमान् । यस्मात्तस्माद्भावा इति संज्ञिताः' इति । कथं पुनरव्या-
तमन्वेत्येव पदस्य व्यङ्ग्यत्वानुपपत्तिरिति चेन्न, गतादिना विचेष्टायुक्तरसीभव-
'त्यायविनाभूतचेष्टादिप्रतिपादकशब्दान्तरगतैरपि तैस्तैर्भावाद्यैरेव लक्षितेति रस-
गीतिः ॥

1. शब्देति । वाचकस्य लाक्षणिकस्य वा शब्दस्य अभिधया लक्षणया वा स्वार्थ-
   दुवोधमुत्पाद्य पुनरभिधया लक्षणया वावान्तरबोधन सामर्थ्याभावादित्यर्थः ॥
2. किमितीति । यदि भवन्मते तादृशाभिधाव्यापारेण व्यङ्ग्यार्थोऽवबुध्यते,
   इत्येवं लक्षणा स्वीक्रियते । लक्षणाव्यापि तत्त्वालक्षणानिधाव्यापारेण बोधात् । एत-
   द्दृष्टार्थं मीमांसादर्शने भगवता जैमिनिना 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां सम-
   वाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात् ३।३।७' इति सूत्रेण श्रुत्यादिषु पूर्वपूर्ववलीयस्त्वं निरा-
   यितिमित्यस्य तु दृढत्वाद्यथा हि लिङ्गादिस्थलेऽपि शब्दश्रवणानन्तरं प्रतीयमानानामर्थानां दीर्घदीर्घतराभि-
   धाव्यापारेणैव प्रतीतो लिङ्गादीनां वाक्ये वीनाभावात् । निरपेक्षो रवः श्रुतिः । अर्थनिष्ठ-
   सामर्थ्यं लिङ्गम् । परस्परसाकाङ्क्षावशात्क्वचिदेकस्मिन्नर्थे पर्यवसितानि पद-
   १. 'इति नास्ति घ-पुस्तके २ 'विस्मृतव्यापारभावादिति' क.

पञ्चमः परिच्छेदः । २५५
दर्थबोधसिद्धेः । किमिति च 'ब्राह्मण, पुत्रस्ते जातः । कन्या ते
गर्भिणी' इत्यादावपि हर्षशोकादीनामपि न वाच्यत्वम् ।
यत्पुनरुक्तं "पौरुषेयमपौरुषेयं च वाक्यं सर्वमेव कार्यपरम्,
अतत्परत्वेऽनुपादेयत्वादुन्मत्तवाक्यवत् । ततश्च काव्यशब्दानां निर-
तिशयसुखास्वादव्यतिरेकेण प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोः प्रवृत्त्यौपयिकप्र-
एवं चेति । अभिधयैव व्यङ्ग्यबोधस्वीकारे चेत्यर्थः । तदर्थेति । लक्ष्यार्थे-
ऽर्थः । लक्षणाजन्यबोधानन्तरमपि व्यङ्ग्यबोधायाभिधासत्त्वस्वीकारे लक्षणासत्त्व-
स्वीकारस्याकिञ्चित्करत्वादिति भावः । लक्षणाया अस्वीकारे इष्टापत्तेर्दोषान्तरमाह—
किमिति चेति । न वाच्यत्वमित्यन्वयः । कन्या अदत्तपुत्री । प्रतिपाद्यस्य मुख-
प्रसादादिभिरनुमितानामपि हर्षशोकादीनां शब्दान्तरप्रतीतत्वेन वाच्यताप-
त्तिरिति भावः । रसादीनां तात्पर्यग्राह्यत्वमनुमानेन साधयतां मतमाह—यत्पु-
नरिति । पौरुषेयं पुरुषनिष्पन्नं लौकिकं मन्वादिशास्त्ररूपं च । अपौरुषेयं
वेदस्वरूपम् । सर्वमेवेति व्यापकताग्रहाय । यद्युपादेयं वाक्यं तत्कार्यपरम् । यथा
'घटमानय' इति लौकिकं वाक्यं जलाहरणरूपकार्यतत्परम् । यथा वा 'विश्वजिता
यजेत' इति वैदिकं वाक्यं सर्गरूपकार्यतत्परमित्यन्वयव्याप्तिरत्रावधेया । व्यतिरेक-
व्याप्तिं दर्शयति—अतत्परत्वे इति । यन्न कार्यतत्परं तदनुपादेयमानम,
यथा उन्मत्तादिवाक्यम्, इति । अनुमिति दर्शयति—ततश्चेति । प्रतिपाद्यस्य
श्रोतुः काव्यश्रवणे प्रवृत्तिः, प्रतिपादकस्य वक्तुः काव्यपाठे प्रवृत्तिः, तयोरौप-
यिकं कारणीभूतफलेच्छानिष्ठो यत्प्रयोजनान्तरं चतुर्वर्गादि, तस्यानुपलब्धेः
शब्देनानुपस्थानात् । अवधार्यते तात्पर्येण प्रतिपाद्यते । ननु कार्यान्तरवद्रमादि-
वाक्यम् । व्यङ्ग्यव्यङ्ग्यभावानां शब्दान्तरापेक्षाभावाच्छब्दान्तरेण संबन्ध आह-हर्षेत्यादिना
प्रकरणम् । स्थानं क्रमः । न चान्तेऽस्यान्यस्य सन्निधिरेवेत्यसङ्गतम् । समाहारा-
दोषात्तत् । इत्यादीनां समाहारे एकशब्देनार्थे तेषां मध्ये परोक्षेण परं व्यङ्गेनार्थ्यना
तद्ग्रहीतम् । एत० । अर्थभेदपरं यूपर्यवेक्ष्या निर्विभागात्मताऽऽविर्भावितं व्यङ्ग्ध्यः ।
अत्र विशेषः शारदाभाष्यपरतयाऽवसेयः ॥
१. किमिति चेति । यथाऽस्य शब्दस्यायमेवार्थः प्रतीयते तद्वदिरुद्धाभिव्यञ्जक-
व्यापार इति मीमांसकमतेन हर्षशोकादीनां किमिति न वाच्यत्वेनेव पूर्वोक्तान्वयः । ग-
र्भिणी संकीर्णसम्भोगवतीत्यर्थे हर्षशोकादीनां वाच्यत्वमिति कारिकार्थे भावः । मुखने-
त्रसंकोचोऽवाङ्मुखत्वात् शोकोत्पादकं वचनम्, न तु तच्छब्दोद्भवः । ना तु तच्छब्दैरेव हर्ष-शो-
कप्रकाशनं विधायित्वेनानुभवव्यभिचारान्न इति हि सिद्धान्तः ॥
२. पानि । 'इन्दिरान्दिन्दिरेणाऽऽनुकूलतया प्रतिवेशं'

The provided image is completely blank and contains no text.

न्दः । पूर्वपश्चाद्भावेन च कालभेदः । शब्दाश्रयत्वेन शब्दतदेकदेशत-
दर्थवर्णसंघटनाश्रयत्वेन चाश्रयभेदः ।
'कस्स व ण होइ रोसो दट्ठूण पिआइँ सव्वणं अहरं ।
सभमरपउमग्घाइणि वारिअवामे सहसु एहिं ॥'
इति सखीतत्कान्तविषयत्वेन विषयभेदः । तस्मान्नाभिधेय एव
व्यङ्ग्यः ।
मुपपादयति—पूर्वेति । वाच्यार्थव्यङ्ग्यार्थयोः प्रतीतिपौर्वापर्येण कालभेदः ।
श्रयभेदमुपपादयति—शब्देति । वाच्यस्य शब्दाश्रयत्वेन शब्दमात्रसंबन्धि-
त्वेन व्यङ्ग्यस्य शब्दादिसंबन्धित्वेन तयोराश्रयभेदः । तदेकदेशेति । शब्दे-
कदेशेत्यर्थः । स च प्रकृतिप्रत्ययोपसर्गादिरूपः । तदर्थेति । शब्दार्थेत्यर्थः ।
विषयभेदमुपपादयति—कस्स वेति । 'कस्य वा न भवति रोषः पश्यत
प्रियायाः सव्रणमधरम्। सभ्रमरपद्माघ्रायिनि वारितवामे सहस्वेदानीम् ॥' इति
संस्कृतम् । उपनायकदष्टाधरां सखीं तर्जयन्तं कान्तं प्रतारयन्त्याः सख्या उक्ति-
रियमिति । सभ्रमरेति । सभ्रमरपद्माघ्राणे निवारितापि तत्कारिणी, तत्सद्यो-
ऽग्निः । तथा सहस्व भर्तुस्तर्जनं भ्रमरदंशनजन्यव्रणवेदनां च । अत्र वाच्या-
र्थबोधे सखी उद्देश्या, भ्रमरेणास्या अधरो दष्टो न पुनरुपकान्तेनेति
व्यङ्ग्यार्थबोधे कान्त उद्देश्य इति विषयभेदः । नचैतावता कान्तेन चोभयबोध-
र्भवतीति न बोद्धृभेदः । उपसंहरति—तस्मादिति । नैव व्यङ्ग्य इत्य-
न्वयः ॥ व्यङ्ग्यान्तरबोधे यथा तथास्तु रसादिबोधस्तु व्यञ्जनावृत्त्यङ्गीकारमन्तरेण

1. कस्स वेति । कस्य वेति जनोक्त्यालोकोक्तिः । सभ्रमरपद्माघ्राणशीले । शीलं हि व्यर्थ-
   देशैरपि वारयितुं न शक्यम्। सहस्वेदानीम् । उपात्तस्योपभोगस्येत्यर्थः । अत्रायं भावः—
   कश्चिदविनीता कुतश्चिदुपपतेर्दष्टाधरा तत्सविधमविधाने भर्तारि तन्मन्युगोपाय कान्तमेव
   त्प्रियादिश्यन्त्या सख्याऽज्ञानात्परापराधोपलक्ष्यते। सहस्वेदानीमिति दाक्ष्यनन्दिन्दर्दी-
   देशयन्। भर्तृविषयं तु सूपराधो नान्योत्पाद्येयमानं व्यञ्जयन् । मन्त्रा च निजदंशेन
   तत्कृतसन्धमान्द्या समन्विदरङ्गित्वातिविवेचित्त्वोपविषय बान्धिस्वभावेन प्रथा-
   तनं व्यङ्ग्यम् । तत्सख्या च तदुपालम्भसद्विदन्द्रप्रकृष्टा मौग्ध्यनातिप्रौढत्वाननं द्वि-
   राधा इति ह्युपदिशति सहन्दिष्यं व्यङ्ग्यम् । सखीमध्ये इयमुत्कृष्टनात्मीति नय-
   नात्मनि ग्रहीतुं न युक्तम्, प्रत्युतार्थं दृष्टवतः, प्रत्युत शेतेऽस्मानीति सखीविषयं
   दैवगपत्वाप्यान्तव्यङ्ग्यम् । इयमेव तव प्राङ्मुग्धाहि इत्याहन्त्यर्थं रङ्गिना पुनः
   यदरदनदंशननिमित्तं विधेय इति गर्वं, ईदृशसुहृज्जनसमीपने स्वाङ्गम्। एवं मन्त्रेन्द्र-
   तृकमेवे सर्वैरुपदरणतमं सहस्यदित्यनेनोपदिश्यते व्यङ्ग्यमिति लोचनकाराः ॥

२६२ साहित्यदर्पणे
नानुमानं रसादीनां व्यङ्ग्यानां बोधनक्षमम् ।
आभासत्वेन हेतूनां स्मृतिर्न च रसादिधीः ॥ ४ ॥
व्यक्तिविवेककारेण हि—'१यापि विभावादिभ्यो रसादीनां प्रतीतिः
सानुमान एवान्तर्भावितुमर्हति । विभावाद्यनुभावव्यभिचारिप्रतीति-
रसादिप्रतीतेः साधनमिष्यते' ते हि रत्यादीना भावानां कारण...
सहकारिभूतास्ताननुमापयन्त एव रसादीन्निष्पादयन्ति, त एव च...
संवेदनं प्रत्यक्षम्, ज्ञातता प्रकटता, इति । भट्टमते—नीलादौ ज्ञाते हि र...
तारूप एको धर्म उत्पद्यते । अनुव्यवसाय इति । नैयायिकमते—नील-
ज्ञाने जाते 'नीलमहं जानामि' इति ज्ञानप्रत्यक्षरूपोऽनुव्यवसायो जायत एव ।
फलफलिनोर्भेद एव दृश्यते । भवन्मते तयोरभेदापत्ति । एतदुपलक्षणम् । गङ्गा-
पदात्प्रतीयमानस्य पावनत्वादेस्तीरे वैशिष्ट्यासम्भवोऽपि द्रष्टव्य । यदि पुनर्जल-
पेक्षया समीपत्तीरे पावनत्वाद्यतिशय सम्भवति स एव गङ्गापदेनप्रत्याय्यत इति
संभाव्यते तदा नाय दोष । अत एव तीरस्य मुख्यार्थत्व बाधितत्वं च नास्ती-
त्यत्र ग्रन्थकृता 'पावनत्वाद्यतिशयेन लक्षणीयेन संबन्ध' इत्यादि काव्य-
प्रकाशोक्तापि नोक्ता । तयो संबन्धसत्वेनापत्त्ययोगात् ॥ नाट्ये रामत्वेनाहार्यज्ञा-
नविषये नटे, काव्ये तु राम एव विभावादिभी रत्याद्यनुमानं तत्तदनुमानोद्बोधि-
तया सामाजिकाना वासनारूपप्रत्यासत्त्या साक्षात्कृतो रामादिरत्यादी रस इति
श्रीशङ्कुममतानुयायिना व्यक्तिविवेककारादीना मत दूषयति—नानुमानमिति ।
अनुमानं व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानम् । आभासत्वेन व्यभिचारादिदोषग्रस्तत्वेन
रसादिबुद्धे संस्कारजन्यज्ञानत्वेन स्मृतित्व साधयता मत दूषयति—स्मृति-
रिति । अत्रापि प्रागुक्तहेतोरन्वय । तन्मत दूषयितु परिष्करोति—व्यक्तिवि-
वेककारेण हीति । 'यदुक्तम्' इत्यग्रेणान्वितम् । यापीति । अनुमाने इति ।
अनुमितावेव । एवकारेण परानुमतव्यञ्जनाजन्यवोधव्यवच्छेद । अत्र कारणमाह
विभावानुभावेति । हिशब्दो हेतौ । ननु विभावादिप्रतीतेर्व्याप्तिज्ञानत्वाभावान्न
तज्जन्यरसानुप्रतीतेरनुमितित्वम्, अतो विभावादीना व्याप्यत्वमुपपादयति
इति । विभावादयो हीत्यर्थ । धूमादिकारणमार्द्रेन्धनादि यथा धूमादिव्याप्यं
वह्न्यादिकार्यं धूमादि वह्न्यादिव्याप्यम्, तथा रत्यादे कारण विभाव, कार्य-
नुभावश्च रत्यादिव्याप्य इति भाव । तान्त्यादीन् अनुमापयन्त इति । सम्य-
यक्व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानेन बोधयन्त इत्यर्थ । रसादि प्रति विभावादीनां कार...

1. व्यक्तीति । व्यक्तिविवेककारेण महिमभट्टेनेत्यर्थ । एतेन सपरिकरस्य ध्वनेरनु-
   मितावन्तर्भावं कर्तुं व्यक्तिविवेको निरमायि । तथा चोक्तम्—'अनुमानेऽन्तर्भावं सर्व-
   लस्यैव ध्वने. प्रकाशितुम् । व्यक्तिविवेक कुरुते प्रणम्य महिमा परा वाचन्' ॥
   १ ग पुस्तके तु 'व्यक्ति-' इत्यादि ' -लिङ्गिनो ज्ञानम्' इत्यन्त संदर्भों नास्ति

पञ्चमः परिच्छेदः । २६३
नाना आस्वादपदवीं गताः सन्तो रसा उच्यन्त इति, अवश्यंभावी
प्रतीतिक्रमः केवलमाशुभावितयाऽसौ न लक्ष्यते, यतोऽयमद्याप्यभि-
व्यक्तिगर्भः" इति यदुक्तम्, तत्र प्रष्टव्यम्—किं शब्दाभिनयसमर्पित-
विभावादिप्रत्ययानुमितरामादिगतरत्यादिज्ञानमेव रसत्वेनाभिमतं भवतः,
उद्भावनया भावकैर्भाव्यमानः स्वप्रकाशानन्दो वा । आद्ये न विवादः ।
किंतु 'रामादिगतरत्यादिज्ञानं रससंज्ञया नोच्यतेऽस्माभिः' इत्येव
विशेषः । द्वितीयस्तु व्याप्तिग्रहणाभावाद्धेतोराभासतयासिद्ध एव ।
तथोक्तं तेनैव—'यत्र यत्रैवंविधानां विभावानुभावसात्त्विकसंचारिणा-
मभिधानमभिनयो वा तत्र तत्र शृङ्गारादिरसाविर्भावः' इति सुग्रहैव
व्याप्तिः पक्षधर्मता च ।
आस्वादपदवीम्—त एवेति । विभावाद्य एवेत्यर्थः । आस्वादपदवीं प्रत्यक्षवि-
षयताम् । तथा च पयो दध्यान्ययोगेन दधित्वं प्राप्नुवद्यथा कारणमुच्यते तथा
विभावादयोऽप्यन्योन्यसंसर्गादियोगेन रसादिरूपतां प्राप्नुवन्तो रसादेः कारण-
मुच्यन्त इति भावः । नन्वेतादृशकार्यकारणभावस्वीकारे रसादेरसंलक्ष्यक्रम-
व्यत्वं व्यसङ्गतमत आह—अवश्यंभावीति । तासां विभावादिप्रतीतिव्या-
प्तिपक्षधर्मता महरणमधुलेखास्वादनरूपाणां प्रतीतीनां क्रमः पौर्वापर्यम् । आशु-
भावितया शैघ्रयसंबन्धात् । असौ क्रमः । तथा चासा शतपत्रव्यतिभेदेवत्क्र-
मस्यात्त्वेऽपि सूक्ष्मत्वात्तया स न लक्ष्यत इति भावः । ननु भवत्सिद्धनधिकं कल्प-
न्तत आह—यत इति । अयमीदृशः, अद्यापि रसादेर्व्यङ्ग्यत्वस्वीकारेऽपि,
अभिव्यक्तिर्व्यञ्जनजन्यबोधः । यथा भवतां प्रथमं विभावाद्युपस्थितिः, ततो
रत्यादिस्मृतिः, ततः साधारण्याभिमानः, ततो रसानुभूतिः, इति क्रमसत्त्वेऽ-
प्याशुभावितया रसादेरसंलक्ष्यक्रमसमुपलक्ष्ये तथास्माकमपीति भावः । शब्दाभि-
नयेति । शब्दव्यञ्जकवाच्यद्वयानभिप्रायेण । समर्पितेति । जनितेत्यर्थः । भव-
तस्त्व । तद्भावनया विभावादिवोधेन । भावकैः सामाजिकैः । भाव्यमान
आस्वाद्यमानः सन् आत्मना प्रकाशो यस्य स । 'रसत्वेनाभिमतः' इति द्वित-
यकल्पेनान्वयः । असिद्धो नानुमिति विषयः । श्रोत्रियचरणलीन चञ्चादीनां विभा-
बादिसद्भावसत्त्वेऽपि स्वप्रकाशानन्दानुत्पत्तिदर्शनादयं हेतुर्व्यभिचारीति व्याप्तिग्र-
१. व्याप्तिरिति । यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वह्निरिति साहचर्यनियमः । साध्यसाध-
नयोर्व्याप्तिरित्यर्थः ॥
२. पक्षेति । व्याप्तस्य (धूमस्य) पर्व्वतनिष्ठवृत्तित्वम् ॥

• 'व्यङ्ग्यक्रियः' क. 'अभिव्यक्तिज्ञः' घ. २. 'इमं-' इत्यादि 'अभ्यनुज्ञेयं' इत्यन्तः
  पाठः इतःपूर्व्वं द्विषु पुस्तकेषु दृश्यते । ३ 'बोधः' इत्यादिः पाठो मुद्रिते.

२६६ साहित्यदर्पणे

इत्यादौ न रूपकालंकारादयोऽनुमेया एव । तथाहि— अनु
नाम पक्षसत्त्वसपक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वविशिष्टालिङ्गलिङ्गिनो ज्ञह
ततश्च वाच्यादसम्बद्धोऽर्थेनावन्न प्रतीयते । अन्यथातिप्रसङ्ग
इति बोध्यबोधकयोरर्थयोः कश्चित्सम्बन्धोऽस्त्येव । ततश्च बोधको
लिङ्गम्, बोध्यश्च लिङ्गी, बोधकस्य चार्थस्य पक्षसत्त्वं निबद्धमेव ।
क्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वे अनिबद्धे अपि सामर्थ्यादवसेये । तस्मादन १
च्यार्थालिङ्गरूपालिङ्गिनो व्यङ्ग्यार्थस्यावगमनदनुमान एव पर्यवस्य
इति । तन्न । तथा ह्यत्र "भम धम्मिअ-" इत्यादौ गृहे श्वानिनिवृत्त्या
विहितं भ्रमणं गोदावरीतीरे सिंहोपलब्धेरभ्रमणमनुमापयति' ,

चन्द्रबुद्ध्या रात्रिज्ञानेन विघटनम्, पिहिते सति चन्द्रानुपलब्ध्या राज्यभावज्ञा
तयोर्घटनम् । तयोर्भ्रान्त्या मुहुर्वियोगसंयोगदर्शनेन कौतुकमिति भाव । '
कावदने चन्द्रतारोपेण रूपकालंकार । अनुमेया एव, न तु व्यङ्ग्या ।^२
मानत्वमुपपादयति—तथाहीति । सन्दिग्धसाध्यक, सिषाधयिषाविरहस
सिद्ध्यभाववान् वा पक्ष । निश्चितसाध्यवान् सपक्ष । साध्याभाववान् विप
तद्व्यावृत्तत्वं तदवृत्तित्वम् । इय व्याप्ति लिङ्गात्मभावनात् । लिङ्गि साध्यम् ।^३
तावद्यङ्ग्य प्रतीयत इति वाच्यार्थस्य लिङ्गत्वमभिप्रेत्य तत्र असम्बन्धाद्भावमुप
दयति—ततश्चेति । अन्यथा असम्बद्धप्रतीतिस्वीकारेऽतिप्रसङ्ग स्यात् । '
धम्मिअ-' इत्यादौ भ्रमणाभावस्येव घटाभावादेरपि बोध स्यात् ।
बन्ध इव प्रकृते वैपरीत्यरूप सम्बन्ध, स एव व्यापकताघटक इति नात्र
ततश्च सम्बन्धस्यावश्य सत्त्वाच्च क्षपक्षसत्त्वादिज्ञानस्यैवोपयोगित्वात् । तदुपपादयति
पक्षसत्त्वमिति । निबद्ध शब्देनोपस्थितम् । सामर्थ्यात्सम्बन्धबलात् ।
सेये प्रज्ञेतव्ये । महावाक्यार्थ निरूपयति—तस्मादिति । दूषयति—तन्नेति
गृहे गृहसमीपे चलरादौ श्वानिवृत्त्या कुक्कुरमरणप्रदर्शनेन विहितं विधि
'अभ्रमणमनुमापयति' इत्यनेनान्वितम् । अत्र श्वानिवृत्तिविधीयमानगृहसमीप-

1. अनुमापयतीति । 'गोदावरीतीरं नीरभ्रमणायोग्य सिंहवत्त्वात्, यन्नैवं तन्नैवं
   यथा गृहम्' इति भ्रमणाभावानुमितिः ॥
2. पक्ष इति । यथा धूमवत्त्वे हेतौ पर्वत ॥
3. सपक्ष इति । यथा तस्मिन्नेव हेतौ महानसम् ॥
4. विपक्ष इति । यथा पूर्वाक्त एव हेतौ जलाशयः ॥
   १ 'वाच्यादसम्बद्धो व्यङ्ग्यार्थो न प्रतीयते । तथात्वेऽतिप्रसङ्गात् । ततश्च व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोर्नाना
   बन्धेन भवतीति व्याप्तत्वेन नियतधर्मनिष्ठत्वेन त्रिरूपालिङ्गाल्लिङ्गिनो ज्ञानमनुमान यत्तदग्रे पर्यवस्य-
   ग २. 'अनुमेय' क. ३ 'ततः' इति नास्ति ग-पुस्तके

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

इस चित्र में कोई पठनीय पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ रिक्त (blank) है।