साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

चतुर्थः परिच्छेदः ।
ईतरस्य रसादेरङ्गं रसादिव्यङ्ग्यम् ।
यथा—
'अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः ।
नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः ॥'
अत्र शृङ्गारः करुणस्याङ्गम् ।
'मानोन्नतां प्रणयिनीमनुनेतुकाम-
स्त्वत्सैन्यसागररवोद्गतकर्णतापः ।
हा हा कथं नु भवतो रिपुराजधानी-
प्रासादसंततिषु तिष्ठति कामिलोकः ॥'
इत्यनेन तस्य गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य रसाङ्गं रसरूपव्यङ्ग्यम् । उदाहरति—अय-
मिति । भूरिश्रवसः समरपतितं हस्तं विलोक्य तत्पत्न्या रोदनमिदम् । अयमी-
दृगवस्थः स तत्तत्कर्मणि मुहरनुभूतः । तत्तत्कर्माह—रसनेति । रसनां मम
क्षुद्रघण्टिकामुत्कर्षयितुं मार्जनादिना उत्कृष्टीकर्तुमाक्रष्टुं वा शीलमस्य सः । नीव्या
वस्त्रबन्धस्य विस्रंसनो मोक्षणकरः । अत्रालम्बनविच्छेदेन रतेरसाध्यतया
स्मर्यमाणानां तदङ्गानां शोकोद्दीपकतयाकरणानुकूलतेति शृङ्गारस्य करुणाङ्गत्वम् ।
अत एव प्राकरणिकत्वेन प्रधानस्य करुणस्य व्यञ्जकं वाक्यार्थमपेक्ष्य तदानीमप्राप्त-
रसभावस्य शृङ्गारस्य न्यूनत्वमचमत्कारित्वम् । ननु तदानीं शृङ्गारस्य रसताप्राप्त्या
कथमस्य रसाङ्गरसोदाहरणत्वं सङ्गच्छतामिति चेत्, न । तदानीं शृङ्गाररसस्य
पूर्णरसत्वाभावेऽपि खण्डरसत्वस्य सत्त्वात् । तच्च दोषपरिच्छेदे निर्णयिष्यते । शृङ्गा-
रस्य करुणविरुद्धत्वेऽपि स्मृतिविषयत्वेन गुणत्वमेव, न तु दोषत्वम् ॥ भावाङ्गं
रसव्यङ्ग्यमुदाहरति—मानोन्नतामिति । राज्ञः स्तुतिरियम् । मानोन्नतामुन्नतमा-

1. प्रासादेति । प्रासादा न्परीपु ॥
   १ ग पुस्तके तु 'इतरस्य-' इत्यादि '—मानो... र्णनेनेन ?' इत्यन्तस्य ग्रन्थस्य स्थाने 'बहुधीदृष्टं मम
   धम्मिल्ल-' इत्याद्युदाहरणे विधिप्रपादनिषेधार्थानिषेधरूपोऽर्थो व्यज्यते । उद्यद्गतदृष्टिरूपस्य
   इत्यत्रापि विधिप्रयुक्तयैरेव निषेधरूपार्थः तात्पर्थम् । तन्मथ्यं पूर्वस्याभिप्रायमुज्झन्नपरस्तथात्वादुवाच-
   मिति । दृष्ट्वेने—मम धम्मिल्ल-' इत्यत्र सुरताद्योगादिति एव विश्रान्तिमासाद्य निषेधार्थो व्यज्यते ।
   उद्यद्गतदृष्टिरूपस्य तु सुरतार्थस्य बाधितत्वेन मर्तनोद्देशार्थमेव विश्रान्तिभजमाना व्यञ्जकत्वाद्
   यथा चोक्तम्—'अनिष्टादन्यथा प्राप्ति-' (इत्यादि) व्याप्तिवैयर्थ्यम् । यद्यदर्थमसमुल्लङ्घ्य गति-
   र्भवतोत्येव यन्निषेधयुक्तप्रतियोगिकत्वेऽपि तत्रापि तद्देश्यता न वा तदित्युक्तश्च सन्निधा विधिरेव
   प्रतिपाद्यम् । ननु वाक्यान्त्या एव ध्वन्यधमकरणादर्भाने कथं तेषां पश्चाद्विद्यत इवेति चेदुच्य-
   ताम् । सत्यम् । पदपराम्भोभावकत्वेन तेषां पृथग्वारवृत्तिनाम् । पदशब्दानु—प्रकृतिः प्रत्ययः
   प्रातिपदिकं सर्वनाम च । युग्मपदद्वयः पूर्वनिपातच्छन्दिन न्यासाः कर्मकर्तृविवक्षां विशेषोल्लिङ्गादयः ।
   पदस्यार्थे निमित्तद्य सपक्षो वचनं तथा । प्रत्ययोत्पन्नगतार्थ्या पदानां दर्शितानि ॥' तद्यथा चोक्तम्—
   • 'एकपदसंस्पर्शेना-' (इत्यादि) इति पाठो दृश्यते