साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

२६६ साहित्यदर्पणे

इत्यादौ न रूपकालंकारादयोऽनुमेया एव । तथाहि— अनु
नाम पक्षसत्त्वसपक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वविशिष्टालिङ्गलिङ्गिनो ज्ञह
ततश्च वाच्यादसम्बद्धोऽर्थेनावन्न प्रतीयते । अन्यथातिप्रसङ्ग
इति बोध्यबोधकयोरर्थयोः कश्चित्सम्बन्धोऽस्त्येव । ततश्च बोधको
लिङ्गम्, बोध्यश्च लिङ्गी, बोधकस्य चार्थस्य पक्षसत्त्वं निबद्धमेव ।
क्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वे अनिबद्धे अपि सामर्थ्यादवसेये । तस्मादन १
च्यार्थालिङ्गरूपालिङ्गिनो व्यङ्ग्यार्थस्यावगमनदनुमान एव पर्यवस्य
इति । तन्न । तथा ह्यत्र "भम धम्मिअ-" इत्यादौ गृहे श्वानिनिवृत्त्या
विहितं भ्रमणं गोदावरीतीरे सिंहोपलब्धेरभ्रमणमनुमापयति' ,

चन्द्रबुद्ध्या रात्रिज्ञानेन विघटनम्, पिहिते सति चन्द्रानुपलब्ध्या राज्यभावज्ञा
तयोर्घटनम् । तयोर्भ्रान्त्या मुहुर्वियोगसंयोगदर्शनेन कौतुकमिति भाव । '
कावदने चन्द्रतारोपेण रूपकालंकार । अनुमेया एव, न तु व्यङ्ग्या ।^२
मानत्वमुपपादयति—तथाहीति । सन्दिग्धसाध्यक, सिषाधयिषाविरहस
सिद्ध्यभाववान् वा पक्ष । निश्चितसाध्यवान् सपक्ष । साध्याभाववान् विप
तद्व्यावृत्तत्वं तदवृत्तित्वम् । इय व्याप्ति लिङ्गात्मभावनात् । लिङ्गि साध्यम् ।^३
तावद्यङ्ग्य प्रतीयत इति वाच्यार्थस्य लिङ्गत्वमभिप्रेत्य तत्र असम्बन्धाद्भावमुप
दयति—ततश्चेति । अन्यथा असम्बद्धप्रतीतिस्वीकारेऽतिप्रसङ्ग स्यात् । '
धम्मिअ-' इत्यादौ भ्रमणाभावस्येव घटाभावादेरपि बोध स्यात् ।
बन्ध इव प्रकृते वैपरीत्यरूप सम्बन्ध, स एव व्यापकताघटक इति नात्र
ततश्च सम्बन्धस्यावश्य सत्त्वाच्च क्षपक्षसत्त्वादिज्ञानस्यैवोपयोगित्वात् । तदुपपादयति
पक्षसत्त्वमिति । निबद्ध शब्देनोपस्थितम् । सामर्थ्यात्सम्बन्धबलात् ।
सेये प्रज्ञेतव्ये । महावाक्यार्थ निरूपयति—तस्मादिति । दूषयति—तन्नेति
गृहे गृहसमीपे चलरादौ श्वानिवृत्त्या कुक्कुरमरणप्रदर्शनेन विहितं विधि
'अभ्रमणमनुमापयति' इत्यनेनान्वितम् । अत्र श्वानिवृत्तिविधीयमानगृहसमीप-

1. अनुमापयतीति । 'गोदावरीतीरं नीरभ्रमणायोग्य सिंहवत्त्वात्, यन्नैवं तन्नैवं
   यथा गृहम्' इति भ्रमणाभावानुमितिः ॥
2. पक्ष इति । यथा धूमवत्त्वे हेतौ पर्वत ॥
3. सपक्ष इति । यथा तस्मिन्नेव हेतौ महानसम् ॥
4. विपक्ष इति । यथा पूर्वाक्त एव हेतौ जलाशयः ॥
   १ 'वाच्यादसम्बद्धो व्यङ्ग्यार्थो न प्रतीयते । तथात्वेऽतिप्रसङ्गात् । ततश्च व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोर्नाना
   बन्धेन भवतीति व्याप्तत्वेन नियतधर्मनिष्ठत्वेन त्रिरूपालिङ्गाल्लिङ्गिनो ज्ञानमनुमान यत्तदग्रे पर्यवस्य-
   ग २. 'अनुमेय' क. ३ 'ततः' इति नास्ति ग-पुस्तके