ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

षष्ठः सर्गः । ६७
सुखाः प्रदोषा दिवसाश्च रम्याः
सर्वं प्रिये चारुतरं वसन्ते ॥ २ ॥
द्रुमा इति ॥ हे प्रिये, वसन्ते वसन्तकाले सर्वं चारुत-
रमतिरमणीयमस्ति । सर्वं किं तदाह—द्रुमा इति । द्रुमा
वृक्षाः सपुष्पाः कुसुमसहिताः । सलिलं जलं सपद्मं कमल-
सहितम् । स्त्रियो वनिताः सकामाः समन्मथाः । पवनो
वायुः सुगन्धिः कुसुमसंसर्गात्सुरभिः । प्रदोषाः संध्यासमयाः
सुखाः सुखकराः । दिवसाश्च रम्या रमणीया इति । उप-
जातिवृत्तमेतत् । लक्षणं तूक्तम् ॥
वापीजलानां मणिमेखलानां
शशाङ्कभासां प्रमदाजनानाम् ।
चूतद्रुमाणां कुसुमान्वितानां
ददाति सौभाग्यमयं वसन्तः ॥ ३ ॥
वापीति ॥ अयं वसन्तो वसन्तकालो वापीजलानां दीर्धि-
काजलानाम् । तत्र जलक्रीडावशात् मणिमेखलानां मणिख-
चितमेखलानाम् । स्त्रीभिः कटिप्रदेशे धारणात् । शशाङ्कभा-
सां चन्द्रकान्तीनाम् । रात्रौ संसेव्यत्वात् । प्रमदाजनानां
वनिताजनानाम् । सुखभोगात् । कुसुमैः पुष्पैैरन्विता युक्ता-
स्तेषां तथोक्तानां चूतद्रुमाणामाम्रवृक्षाणाम् । स्त्रीकर्णावतंस-
विषयपल्लवत्वात् । सौभाग्यं सुभगतां ददातीत्यर्थः ॥
कुसुम्भरागारुणितैर्दुकूलै-
र्नितम्बबिम्बानि विलासिनीनाम् ।
१ 'कुसुमानतानाम्'. २ 'सौरभ्यम्'. ३ 'नितम्बिनीनाम्'.
२-३ श्लोकयोर्मध्येऽयं श्लोको दृश्यते—
ईषत्तुषारैः कृतशीतहर्म्यः सुवासितं चारुशिरः सचम्पकैः ।
कुर्वन्ति नार्योऽपि वसंतकाले स्तनं सहारं कुसुमैर्मनोहरैः ॥