ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

६६ ऋतुसंहारे
धिक्यं यस्मिन्स तथोक्तः । प्रियजनेन कान्तजनेन रहिता-
नाम् । विरहिणीनामित्यर्थः । चित्तसंतापस्य हेतुः कारणमेष
शिशिरसमयः शीतकालो वो युष्माकं श्रेयसे कल्याणाय
नित्यं सदास्त्वित्यर्थः ॥
इति भारद्वाजगोत्रोत्पन्नमणिरामविरचितया चन्द्रिकाख्यया व्याख्यया
समेतः कविश्रीकालिदासकविवराग्रणीकृतावृतुसंहारे महाकाव्ये
शिशिरवर्णनं नाम पञ्चमः सर्गः ।
षष्ठः सर्गः ।
अथ क्रमप्राप्तं वसन्तकालं वर्णयति—
प्रफुल्लचूताङ्कुरतीक्ष्णसायको
द्विरेफमालाविलसद्धनुर्गुणः ।
मनांसि १वेद्धुं २सुरतप्रसङ्गिनां
वसन्तयोद्धा३ समुपागतः प्रिये ॥ १ ॥
प्रफुल्लेति ॥ हे प्रिये, प्रफुल्लस्य चूतस्याम्रवृक्षस्याङ्कुरा एव
तीक्ष्णा निशिताः सायका बाणा यस्य स तथोक्तः । द्विरेफाणां
भ्रमराणां माला पङ्क्तिरेव विलसन्धनुर्गुणो यस्य स तथोक्तो
वसन्तयोद्धा सुरतप्रसङ्गिनां मनांसि वेद्धुं विदारयितुं समुपागत
आगत इत्यर्थः । वंशस्थवृत्तमेतत् । लक्षणं तूक्तम् ॥
द्रुमाः सपुष्पाः सलिलं ४सपद्मं
स्त्रियः सकामाः ५पवनः ६सुगन्धिः ।
१ 'भत्तुम्'. २ 'सुरतोत्सुकानाम्'. ३ 'योधः' ४ 'सुपद्मम्'-
५ 'पवनाः' ६ 'सुगन्धयः'.