ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

६८ ऋतुसंहारे
¹रक्तांशुकैः ²कुङ्कुमरागेगौरै-
रलंकियन्ते स्तनमण्डलानि ॥ ४ ॥
कुसुम्भेति ॥ कुसुम्भस्य रागेणारुणितानि रक्तानि तैस्त-
थोक्तैर्दुकूलैर्वस्त्रैर्विलासिनोनां विलासवतीनां नितम्बबिम्बानि ।
कुङ्कुमस्य केसरस्य रागेण गौराः पिञ्जरास्तैस्तथोक्तै रक्तांशुकै
रक्तवस्त्रैः स्तनमण्डलानि कुचमण्डलान्यलंकियन्त इत्यर्थः ॥
कर्णेषु योग्यं नवकर्णिकारं
चलेषु नीलेष्वलकेष्व⁴शोकम् ।
⁵पुष्पं च फुल्लं ⁶नवमल्लिकायाः
⁷प्रयाति कान्तिं ⁸प्रमदाजनानाम् ॥ ५ ॥
कर्णेष्विति ॥ प्रमदाजनानां वनिताजनानां कर्णेषु श्रव-
णेषु योग्यमवतंसयोग्यं नवं नूतनं कर्णिकारं कर्णिकारकुसु-
मम् । 'अथ द्रुमोत्पलः । कर्णिकारः परिव्याधः' इत्यमरः ।
चलेषु चञ्चलेषु नीलेषु कृष्णवर्णेष्वलकेष्वशोकं वञ्जुलकुसुम-
म् । 'वञ्जुलोऽशोके' इत्यमरः । फुल्लं संफुल्लं नवमल्लिकायाः
पुष्पं च । जात्यभिप्रायेणैकवचनम् । कान्तिं शोभां प्रयाति
प्राप्नोतीत्यर्थः ॥
स्तनेषु हाराः सितचन्दनाद्र्रा
भुजेषु संङ्गं वलयाङ्गदानि ।
१ 'तन्वंशुकैः' २ 'पिञ्जरैः. ३ 'स्तनेषु हाराः.' ४ 'अशोकः'.
५ 'शिखासु फुल्लाः', 'शिखासु मालाः'. ६ 'नवमालिकाश्च'. ७ 'प्र-
यान्ति शोभाम्'. ८ 'प्रमदाजनस्य'. ९ 'कम्बूवलयाङ्गदानि'.