ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

पञ्चमः सर्गः । ६५
नैशं सुरतसमये संभोगकाले यो वेष आकारस्तमाशु झटिति
प्रहाय त्यक्त्वा दिवसयोग्यं वेषं दधतीत्यर्थः ॥
नखपदचितभागान्वीक्षमाणाः स्तनाग्रा-
नधरकिसलयाग्रं दन्तभिन्नं स्पृशन्त्यः ।
अभिमतरसमेतं नन्दयन्त्यस्तरुण्यः
सवितुरुदयकाले भूषयन्त्याननानि ॥ १५ ॥
नखपदेति ॥ नखपदैर्नखक्षतैश्चिता व्याप्ता भागा येषां
तांस्तथोक्तान्स्तनाग्रान्कुचाग्रान्वीक्षमाणा आलोकयन्त्यः । द-
न्तभिन्नं रदनखण्डितमधरः किसलयमिव पल्लवमिवेति तस्याग्रं
स्पृशन्त्यः स्पर्शं कुर्वन्त्य एतमभितो मनोऽभिलषितो यो रसस्तं
नन्दयन्त्योऽभिनन्दयन्त्यस्तरुण्यो विलासवत्यः सवितुः सूर्य-
स्योदयकाले प्रभात आननानि मुखानि भूषयन्त्यलंकुर्वन्तीत्यर्थः
प्रचुरगुडविकारः स्वादुशालीक्षुरम्यः
प्रवलसुरतकेलिर्जातकंदर्पदर्पः ।
प्रियजनरहितानां चित्तसंतापहेतुः
शिशिरसमय एष श्रेयसे वोऽस्तु नित्यम् १६
प्रचुरेति ॥ प्रचुरो बहुलो गुडविकारः खण्डशर्करादि-
र्यसिंस्तथोक्तो जातः । स्वादवो ये शालयो धान्यानीक्षव
इक्षुदण्डाश्च तै रम्यो रमणीयः । प्रबला अत्याधिकाः सुरत-
केलयो यत्र तथाविधः । जातः संजातः कंदर्पदर्पो मन्मथा-
१ 'नखपदकृतभङ्गान्'. २ 'स्तनान्तान्'. ३ 'रतवेशम्'. ४ 'प्रसृत'.
५ 'शान्त.' ६ 'तेऽस्तु'.