ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

५४ ऋतुसंहारे
दन्तच्छदं प्रियतमेन निपीतसारं
दन्ताग्रभिन्नमवकृष्य¹ निरीक्षते च ॥ १३ ॥
काचिदिति ॥ दर्पण आदर्शे सक्तः संसक्तो हस्तः करो
यस्याः सा तथोक्ता । 'दर्पणे मुकुरादर्शौ' इत्यमरः । काचि-
द्धनिता स्त्री बालातपेषु कोमलोष्णेषु । स्थित्वेति शेषः ।
वदनारविन्दं मुखकमलं विभूषयत्यलंकरोतीत्यर्थः । किंच ।
प्रियतमेन कान्तेन निपीतः सारो रसो यस्य तं तथोक्तं
दन्ताग्रै रदनाग्रैर्भिन्नः खण्डितस्तथोक्तो दन्तच्छदमोष्ठमव-
कृष्याकृष्य निरीक्षतेऽवलोकयतीत्यर्थः । वसन्ततिलकावृत्त-
मतेत् । लक्षणं तु पूर्वमुक्तम् ॥
²अन्या प्रकामसुरतश्रमखिन्नदेहा
³रात्रिप्रजागरविपाटलनेत्र⁴पद्मा ।
⁵स्रस्तांसदेशलुलिताकुलकेशपाशा
निद्रां प्रयाति मृदुसूर्यक⁶राभितप्ता ॥ १४ ॥
अन्येति ॥ प्रकाममत्यन्तं सुरतश्रमेण संभोगक्लेशेन खिन्नः
खेदान्वितो देहः शरीरं यस्याः सा तथोक्ता। रात्रौ निशायां
यः प्रजागरो जागरणं तेन विपाटले विशेषेण पाटलवर्णे
नेत्रपद्मे नयनारविन्दे यस्याः सा तथोक्ता । स्रस्तो विशक-
लितोंऽसदेशो स्कन्धप्रदेशो लुलितोऽत्यन्तमाकुलो व्याकुलः
केशपाशो कबरीबन्धो यस्याः सा तथोक्ता । मृदुभिः कोम-
लैः सूर्यकरैस्तरणिकिरणैरभितप्तान्या काचित्स्त्री निद्रां प्रया-
ति प्राप्नोति ॥
१ 'अपकृष्य'. २ 'अन्याः'. ३ 'नक्त;' 'नक्तम्'. ४ पद्माः.
५ 'शय्यान्त'. ६ 'अभितप्ताः'.