ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

चतुर्थः सर्गः । ५१
पीनस्तनोरःस्थलभागशोभा-
मासाद्य तत्पीडनजातखेदः ।
तृणाग्रलग्नैस्तुहिनैः पतद्भि-
राक्रन्दतीवोषसि शीतकालः ॥ ७ ॥
पीनेति ॥ पीनौ पुष्टौ स्तनौ यत्र तादृशो य उरःस्थल-
भागस्तस्य शोभामासाद्य प्राप्य तत्पीडनेन जातः संजातः
खेदो दुःखं यस्य स तथोक्तः शीतकालः पतद्भिः प्रपतद्भि-
रत एव तृणाग्रे तृणप्रान्ते लग्नानि संलग्नानि तैस्तथोक्तैस्तु-
हिनैस्तुषारैरुषसि प्रभात आक्रन्दतीवेत्युत्प्रेक्षा ॥
प्रभूतशालिप्रसवैश्चितानि
मृगाङ्गनायूथविभूषितानि ।
मनोहरक्रौञ्चनिनादितानि
सीमान्तराण्युत्सुकयन्ति चेतः ॥ ८ ॥
प्रभूतेति ॥ प्रभूताः संभूता ये शालिप्रसवा धान्यानि
तैश्चितानि व्याप्तानि । मृगाङ्गनानां हरिणरमणीनां यूथैः
समुदायैर्विभूषितानि शोभितानि । मनोहराः सुन्दरा ये क्रौ-
ञ्चाः पक्षिविशेषास्तैर्निनादितानि प्रतिनादितानि सीमान्तरा-
णि सीम्नां प्रान्तभागाश्चेतः । अन्तस्येति शेषः । उत्सुकय-
न्त्युत्कण्ठयन्तीत्यर्थः ॥
प्रफुल्लनीलोत्पलशोभितानि
सोन्मादकादम्बविभूषितानि ।
१ 'उरस्थल'. २ 'लम्बैः' ३ 'प्रसूति'. ४ 'शरादिकादम्बविघट्टितानि'.