रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

दशमः पटलः । १५५
वङ्गनागौ परित्यज्य शुद्धो भवति सूतकः ॥ ५५ ॥¹
मर्दितस्त्रिफलाशिग्रुराजिका³पटुचित्रकैः ।
ऊर्द्धभाण्डगतः पाच्यः प्रदीप्तैरुपलैरधः⁴ ॥ ५६ ॥
सृष्ट्याम्बुजनिरोधिन लब्धापायो भवेद्रसः ।
कर्कोटो⁵कञ्चुकाबिम्बो सर्पाख्यम्बुजसंयुतम् ॥ ५७ ॥
रसं नियामके दद्यात् तेजस्वी निर्मलो भवेत् ।
एवं विशोधितः सूतो भद्राष्टांशविशोषितः ॥ ५८ ॥⁶
क्षुद्राम्ललवणक्षार⁷-भूखगोषणशिग्रुभिः⁸ ।
राजिकाटङ्कणयुतैरारनाले⁹ दिनत्रयम् ।
स्वेदनाद्दीपतो देवि ग्रासार्थी¹⁰ जायते रसः ॥ ५९ ॥¹¹
व्योमसत्त्वादिवोजानि रसजारणशोधने¹² ।
तन्ममाचक्ष्व देवेशि¹³ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ६० ॥
(1) This hemistich closely agrees with रस.स. (vide Chap. XI. v.
31.) (2) M reads मर्दित, which is gram. inc. (3) M reads
रासका. (4) प्रदीप्तवरुपलैरध, a variant in M, which appears to be
inc. (5) M reads कर्कटो. [Vide रस.स. Chap. XI. vs. 41 and 42.]
(6) The ślokas 57 and 58 are not found in K. (7) चौद्र-
स्रलेवणक्षारः, a variant in M. (8) यूषगोषणशिग्रुभिः, a variant in K.
(9) K reads भारनालैः. (10) K reads ग्रासार्थि, which is gram. inc.
M reads ग्रासार्थी. (11) The 43rd śloka in रस.स. Chap. XI.
mostly agrees with the 59th śloka of this text. (12) रसे जारण-
शोधने, a variant in K. रसो जारय शोधिते, a variant in M. Both of these
readings do not convey a clear sense. (13) This charana is not
found in M.

१५६ रसार्णवे
इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे¹
रसार्णवे रससंहिताया
रसशोधनो नाम²
दशमः पटलः ॥१०॥
—
एकादशः पटलः ॥
❖
श्रीदेव्युवाच¹ ।
लक्षणं शोधनं चैव पारदस्य श्रुतं मया ।
चारणं जारणं चैव श्रोतुमिच्छामि भैरव ॥ १ ॥
श्रीभैरव उवाच² ।
सर्व्वपापक्षये जाते³ प्राप्यते रसजारणा⁴ ।
तत्प्राप्तौ प्राप्तमेव स्याद्विज्ञानं⁵ मुक्तिकारकम् ॥ २ ॥
मोक्षाभिव्यञ्जकं⁶ देवि जारणं साधकस्य तु ।
यावन्न जार्य्यते⁷ सूतः तावत्तु न च निर्वृतिः⁸ ॥ ३ ॥
(1) This is wanting in M. (2) K and M read रसशोधनं नाम.
—
(1) M has only देवी. (2) M has only भैरवः. (3) K
reads सर्व्वपापक्षयं तस्य. (4) K reads रसजारणात्. (5) M has.
विज्ञानां. (6) M reads मोक्षाभिव्यञ्जनं. (7) यावत् सुजीर्य्यते, a
variant in K. यावन्न जायते, a variant in M. (8) K has an in-
complete charana—तावन्न च तिष्ठति,.

एकादशः पटलः । १५७
खल्लस्तु पीठिका देवी रसेन्द्रो लिङ्गमुच्यते ।
मर्दनं वन्दनं² तस्य ग्रासः पूजा विधीयते ॥ ४ ॥
यावद्दिनानि वह्निस्यो जाय्यते धार्यते रसः ।
तावद्युगसहस्राणि शिवलोके महीयते ॥ ५ ॥
दिनमेकं रसेन्द्रस्य यो ददाति हुताशनम् ।
द्रवान्ति तस्य पापानि कुर्व्वन्नपि न लिप्यते ॥ ६ ॥
जारणा द्विविधा बाल-जारणा बज्रजारणा' ।
तत्रादौ परमेशानि वक्ष्यते बालजारणा ॥ ७ ॥
गगनं जारयेदादौ सर्व्वसत्त्वमतः परम् ।
ततो माक्षिकशुद्धं च सुवर्णं तदनन्तरम् ॥ ८ ॥
गर्भस्थं द्रावयित्वा तु १० ततो वाह्यद्रुतिं द्रवेत् ।
(1) K reads खल्लं तु पिंठिका. M reads खल्लन्तु. (2) M has
चन्दनं, which is incorrect. (3) K reads पूजी, which is incorrect.
(4) M reads जारणा, which seems to be gram, inc. (5) M has
सिताशनम्, which has no clear sense. (6) Kreads बाला, M reads
विविधा बाल. (7) K reads जारणादभ्रगुपासना, which is unintelligible.
बज्रजारणा will be explained in the 13th Patala. (8) This hemistich
is not found in M. [Vide रस. स. Chap. VIII. vs. 65 and 66, which
state जारणा first as विरुपा, and next as विविधा.] (9) K has
माक्षिकाशुद्धे च. We do not find this charana and the next in M.
(10) गर्भं संद्रावयित्वा तु, a variant in K, which is gram. inc. (11) M
reads क्षययुतिं, which seems to be inc. [Vide रस.स. Chap. VIII. v. 72,
wherein वाह्यद्रुति is explained.]

१५८ रसार्णवे
सितं सितेन द्रव्येण रक्तं रक्तेन रञ्जयेत् ॥ ९ ॥
सारणं क्रामणं ज्ञात्वा ततो वेधं प्रयोजयेत् ॥ १० ॥¹
॥ चारणाजारणामन्त्रः ॥
ॐ नमोऽमृतलोहाय परामृततसोद्भवाय हुं स्वाहा ॥ ११ ॥
सर्व्वसत्त्वोपकाराय भगवन् त्वदनुज्ञया ।
जारणं कर्तुमिच्छामि ग्रासं गृह्ण² मम प्रभो ॥ १२ ॥
कुरुष्वेति शिवेनोक्तं ग्राह्यमेव³ सुबुद्धिना ॥ १३ ॥
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि व्योमजारणमुत्तमम् ।
पत्राभ्र⁴जारणं सत्त्वजारणञ्चेति तद्विधा⁵ ॥ १४ ॥
निर्मुखं समुखं⁶ चैव बासनामुखमेव च ।
एकैकं त्रिविधं तच्च तद्वक्ष्याम्यानुपूर्व्वशः⁷ ॥ १५ ॥
वैक्रान्त⁸वज्रसंस्पर्शात्⁹ दिव्यौषधिबलेन वा ।
निर्मुखो भक्षयेद्देवि¹⁰ क्षणेन गगनं रसः¹¹ ॥ १६ ॥

(1) This hemistich is wanting in M. (2) K reads ग्राह्य. M
reads गृह्णां. Both the readings are gram. inc. [गृह्ण is generally used
by Rishis, though the correct form is गृहाण.] (3) भावमेव सुबुद्धिमान्,
a variant in K. वाह्यमेव, a variant in M. (4) M reads पत्राभ्रू,
which appears to be incorrect. (5) K reads erroneously तद्दिधा.
(6) K has निमुख. M has सम्मुखं. रस. स. reads—"समुखा निर्मुखा चेति जारणा
द्विविधा पुनः ॥" "इयं हि सम्मुखा प्रोक्ता जारणा मृगचारिणा ॥" (Chap. VIII, vs.
66 and 69.) (7) K and M read तद्वक्ष्याम्यनुपूर्व्वशः. (8) M
reads बैक्रान्तं, which is inc. (9) K and M read संस्पर्श (without any
suffix), which seems to be inc. (10) लघयेद्देवि, a reading in K.
(11) M reads रसम्, which is gram. erroneous.

एकादशः पटलः । १५६
हेमकर्मणि हेमैव तारे तारो मुखं¹ भवेत् ॥ १७ ॥
तप्तखल्लकृता पिष्टिः² सूक्ष्म³मल्पल्पमभ्रकम् ।
अम्लवेतस⁴जम्बीरवोजपूराम्लभूखगैः⁵ ।
मर्दितं⁶ चरते देवि सेयं संमुखजारणा⁷ ॥ १८ ॥
क्षारत्रयं⁸ पञ्चपटु⁹ काचो¹⁰-कासीसगन्धकम् ।
माक्षिकं चाम्लसंयुक्तं ताम्रपात्रे तु जारयेत्¹¹ ॥ १९ ॥
एतन्नाभिषवाद्¹²दिव्यं कारयित्वा विचक्षणः ।
जारणार्थञ्च बीजानां¹³ वज्राणाञ्च विशेषतः ॥ २० ॥
तन्मिश्रावर्त्तितं नागं वङ्गं¹⁴ वा सुरवन्दिते ।
निषेचयेच्छतं वारं न रसायनकर्मणि ॥ २१ ॥
अनेन सकलं देवि¹⁵ चारणावस्तु भावयेत्¹⁶ ।
क्षाराम्ले¹⁷ भावितं व्योम रजसा प्रथमेन च ॥ २२ ॥

(1) रस.स. defines मुख thus :—“मुखं स्वर्णं च रूप्यं च बीजमित्यभिधीयते ॥ ६० ॥
चतुःषष्टांशतो बीजप्रक्षेपो मुखमुच्यते । ५८ ।” (Chap. VIII.) (2) तत्र खल्ले
कृतापिष्ट, a variant in K. M reads कृताविष्टि. (3) K reads सूक्ष्म.
(4) M reads चाम्लवेतस. (5) K has बीजपूजास्मभूषगै, which is
gram. inc. (6) M reads मृदित. (7) K has जारणात्. M has
सम्मुखजारणा. (8) K reads क्षारद्वयं. (9) K reads पञ्चलवण. M
reads पञ्चवटुः, which seems to be incorrect. (10) K has कांजि.
M has काचि. (11) K reads सारयेत्. (12) एतन्नामिषय, a
variant in K. (13) जारणार्थे तु बीजानि, a variant in K. (14) M
reads वङ्गं. (15) अनेन स चारणां यस्तु, a variant in K. (16) भावये
शङ्खिचूर्णतः, a variant in K. (17) K reads क्षाराम्ब.

१६० रसार्णवे
सृष्टिमयोदककणा¹ तुम्बुरुद्रवमर्दितम्² ।
खरेज्जरेद्वा पुटितं³ यवचिञ्चारसेन च ॥ २३ ॥
शतावरी गदा रम्भा मेघनादा पुनर्नवा ।
शिग्रुको यवचिञ्चा च भावितं तद्रसैः क्रमात् ॥ २४ ॥
मूलं हिलमुचायास्तु⁴ कौवेरीमूलमेव च ।
कदलीमुसलीशिग्रु-ताम्बूलीबाणपोलुकम्⁵ ॥ २५ ॥
अलम्बुषा बला कोल मास्फोटः खरमञ्जरी ।⁶
तुम्बुरुस्तिलवाकं वाप्येषामेकरसेन तु ।
राजिकाव्योषयुक्तेन त्रिदिनं स्विन्नमभ्रकम् ॥ २६ ॥
काणौसतुवरौसिन्धु⁷-टङ्कणक्षारसंयुतः⁸ ।
पूर्वाभिषव⁹योगेन सूतकञ्चरति क्षणात् ॥ २७ ॥
मोलको¹⁰ भवति क्षिप्रं सर्व्वसिद्धिप्रदायकः¹¹ ॥ २८ ॥
गृहीत्वा देवि धान्याम्ल-मम्लवर्गेण¹² संयुक्तम् ।

(1) K reads सृष्टो. M reads सष्ट. Both the readings are incorrect.
(2) M reads तुम्बुरुद्रसमर्दितम्. (3) याजयेद्दी पटौ चैक, a variant in K,
which seems to be unconnected with the text. (4) K reads
erroneously हितमुचायासु. (5) K has बाणपौलुका. (6) This
hemistich and the next two are not found in K. (7) K reads
कौम्रोसतुवरौसौंधू, which is inc. (8) K has संयुतं, which is gram. inc.
M has टङ्कणं क्षारसंयुतः, which is partly inc. (9) K reads पूर्वाभिषया,
which is inc. (10) K has गोलकं. (11) सर्व्वसिद्धिप्रदायकं, a
variant in K. M reads प्रदायकम्, which is gram. inc. (12) अम्म्रवर्गेण
is the reading in K, which is not correct.

ऐकादशः पटलः । १६१
क्वाथयित्वाभ्रकं तन्तु¹ स्नुहीक्षीरेण² मर्दयेत् ॥ २९ ॥
आरख्य³गोमयेनैव कपोताख्यं पुटं⁴ ततः ॥ ३० ॥
कदलीकन्दनिर्यासै⁵र्मूलकन्दरसेन च।
काकमाची च मोनाक्षी अपामार्गो मुनिस्तथा⁶ ॥ ३१ ॥
एरण्डमार्द्रकञ्चैव⁷ मेघनादा⁸ पुनर्नवा ।
एकैकस्य द्रवैरेव⁹ पुटकैकं प्रदापयेत्¹⁰ ॥ ३२ ॥
वज्रीक्षीरेण संयुक्तं दोलायन्त्रेण¹¹ पाचयेत् ।
छायाशुष्कं ततः कृत्वा चणकाम्लेन संयुतम्¹² ॥ ३३ ॥
नवसारं च काशोसं वचा¹³ निम्बं तथैव च ।
अभ्रस्य¹⁴ षोडशांशेन एकैकं तत्र¹⁵ निक्षिपेत् ॥ ३४ ॥
निधाय¹⁶ ताम्रपात्रे तु घर्षयेत्तच्च¹⁷ सुव्रते ।
नववारं¹८ ततो देवि लोहपात्रे तु जारयेत् ॥ ३५ ॥
रसेन सह देवेशि चणकाम्लेन काञ्जिकम् ।
(1) K reads काययित्वा भृशं तं तु. (2) M reads सुहिछीरेण.
(3) M reads अरण्य. (4) M reads कपोताखापुट. (5) M has
निर्यास. (6) K reads अपामार्गमुनौ तथा. (7) K reads
मार्दकथैव. (8) M reads मेघनाद. (9) एकैकरमद्रवेकेण, a variant in
K (10) K has पुटकैक. M has सुदापयेत्. (11) M reads
डीलायन्त्रेण. (12) K reads भैरवि (13) M reads वशा.
(14) K reads अभ्रकात्. (15) M reads तत्तु. (16) M reads
विडारो, which is unintelligible. (17) प्रर्षतं य च, a variant in K,
which has no sense. M reads घर्षयतश्च. (18) K has निव्वारी,
which is absurd.
21

१६२ रसार्णवे
मृदग्निना तु निःक्वाथ्यं प्रहरार्द्धेन जायते ॥ ३६ ॥
सोमवल्लोरसेः पिष्ट्वा व्योम सौवर्चलान्वितम् ।
शनैः शनैर्हंसपाद्या$^1$ दापयेच्च पुटत्रयम् ॥ ३७ ॥
सोमवल्लोरसेनेव सप्तवारञ्च दापयेत्$^2$ ।
पातयेन्मृन्मये भाण्डे$^3$ रसेन सह संयुक्तम् ॥ ३८ ॥
मूलं वल्लोपुपुङ्खाया$^4$ गव्यक्षीरेण घर्षयेत्$^5$ ।
कल्केन लेपयेत् सूतं गगनञ्च तदूर्द्धगम्$^6$ ॥ ३६ ॥
तापयेद्द्वितापेन निर्मुखं ग्रसते क्षणात् ।
जायते पिष्टिका शीघ्रं नात्र कार्या विचारणा ॥ ४० ॥
तिलपर्णीरसेनेव गगनं भावयेत् प्रिये$^7$ ।
मर्दनाज्जायते पिष्टी$^8$ नात्र कार्या विचारणा ॥ ४१ ॥
मुण्डीनिर्यांसके नागं$^9$ बहुशस्तु निषेचयेत् ।$^{10}$
तेनाभ्रकं तु संप्लाव्य$^{11}$ भूयोभूयः पुटे दहेत् ॥ ४२ ॥

(1) The portion commencing from रसेन सह and ending in हंस
पाद्या is not found in M. (2) K reads तापयेत्. (3) दापये-
न्मृन्मये पात्रे, a variant in K. (4) K has शितेषुपुंखाया. (5) गो-
क्षीरे सह पेषयेत्, a variant in K, which is gram. inc. (6) K reads
गगनं तदधोर्द्धग. (7) गगनं तेन भावयेत्, a reading in K. (8) M
reads पिष्टिः. (9) K reads नापि. (10) After this charana
we find in K the following hemistich :—कल्केन लेपयेत् सूतं गगनं तदधोर्ध्वंगं
which we have not adopted, seeing it to be the repetition of the
latter half of the 39th śloka. (11) K reads संभाव्य.

एकादशः पटलः । १६३
चित्रकार्द्रकमूलाना¹मेकैकेन तु सप्तधा ।
प्लावितव्यं² प्रयत्नेन गन्धकाभ्रकचूर्णकम् ॥ ४३ ॥
मागमुण्डीरसस्तन्य³रजो⁴लुङ्गाम्लभावितम् ।
षोडशांशेन तद्दत्तं दोलायां⁵ तु चरेद्रसः ॥ ४४ ॥
चतुःषष्टि⁶गुणं देवि द्वात्रिंशद्गुणमेव वा⁷ ।
अथवा षोडशगुणं तथाष्टगुणमेव वा⁸ ।
चतुर्गुणं वा⁹ द्विगुणं समं वा चारयेत्¹⁰ प्रिये ॥ ४५ ॥
परमभ्रकसत्त्वस्य¹¹ जारणं शृणु पार्वति ॥ ४६ ॥
व्योमसत्त्वं समांशेन ताप्यसत्त्वेन संयुतम्¹² ।
स खल्वेवं¹³ चरेद्देवि गर्भद्रावो¹⁴ भवेद्रसः ॥ ४७ ॥
नागाभ्रं देवि वङ्गाभ्रं¹⁵ तीक्ष्णाभ्रं¹⁶ करकाभ्रकम्¹⁷ ।
ताराभ्रं देवि¹⁸ हेमाभ्रं¹⁹ रसगर्भेण²⁰ जारयेत् ॥ ४८ ॥

(1) K reads मूलानि.
(2) All the texts have this reading, which is gram. erroneous, the correct form being प्लावयितव्यं.
(3) K reads नागं मुण्डीरसस्तन्य.
(4) K reads रसं लुङ्गाम्लभावितम्.
(5) M reads डोलायां.
(6) K reads चतुषष्टि, which is inc.
(7) K reads च.
(8) K and M read च, which is not accurate.
(9) M reads च.
(10) K has सम मारयते.
(11) K reads पत्रस्य.
(12) K reads erroneously पुंसक्तं.
(13) K has संकल्वेन.
(14) K reads गर्भद्रावि. M reads गर्भद्रावं. Both the readings are gram. incorrect.
(15) M reads वङ्गाभं.
(16) K reads तिक्ताभ्रं.
(17) K reads भास्कराभ्रकम्.
(18) K reads तु, which mars the metre.
(19) M reads शुल्बाभ्रं.
(20) K reads रसगर्भे, thus wanting one letter.

१६४ रसार्णवे

पूर्व्वाभिषेक¹योगेन गर्भे द्रवति मर्दनात् ॥ ४९ ॥
चतुःषष्ट्यंशकः पूर्व्वः² द्वात्रिंशांशो द्वितीयकः³ ।
तृतीयः षोड़शांशस्तु⁴ चतुर्थोऽष्टांश एव च⁵ ॥ ५० ॥
पञ्चमस्तु चतुर्थांशः⁶ षष्ठो ह्यंशः प्रकीर्त्तितः⁷ ।
ग्रासो रसस्य दातव्यः⁸ ससत्त्वस्याभ्रकस्य च⁹ ॥ ५१ ॥
चतुःषष्ट्यंशके¹⁰ ग्रासे दण्डधारी भवेद्रसः ।
जलौकावद्वितीये च¹¹ ग्रासयोगे सुरेश्वरि ॥ ५२ ॥
ग्रासेन तु तृतीयेन¹² काकविष्ठासमो भवेत्¹³ ।
ग्रासेन तु चतुर्थेन दधिमण्डसमो भवेत् ॥ ५३ ॥
पञ्चमे चारिते ग्रासे नवनीतसमो¹⁴ भवेत् ।
षष्ठे तु गोलकाकारः¹⁵ क्रमाज्जीर्णस्य लक्षणम् ॥ ५४ ॥
काञ्जिकेन निषिक्तेन रक्तव्योम शतप्लुतम्¹⁶ ।

(1) K reads पूर्व्वाभिर्शक, which is incorrect.
(2) चतुषष्टांशक पूर्व्वा, an incorrect variant in K.
(3) द्वात्रिंशांश द्वितीयक, a variant in K.
(4) तृतीय षोडशांशेन, a variant in K.
(5) चतुर्थाष्टांशमेव च, a variant in K, which is inc.
(6) पञ्चमोपि चतुर्थांशो, a variant in K.
(7) षष्ठो डिग्भागप्रकीर्त्तितः, a variant in M.
(8) K reads ग्रासा रसस्य दातव्याः. M reads ग्रासो रसस्य दातव्य, wherein the last term is inc.
(9) K has सत्वस्याभ्रकजस्य वा.
(10) K reads चतुषष्टाशतो. M reads चतुष्षष्टाशता. Both are inc.
(11) जलूकवद्वितीये तु, a variant in M.
(12) M reads तृतीयस्य.
(13) येन काकविष्ठा. भवेत्, a variant in M.
(14) K reads नवनीतः समो, which is not correct.
(15) K reads गोलकाकारं.
(16) K reads रत्ने व्योमम, which is inc. तेन व्योम is the reading in M.

एकादशः पटलः। १५५
खल्लात्सञ्चारयेत्तञ्च^१ शुल्बवासनया^२ सह ॥ ५५ ॥
हेम तारञ्च संधृष्य^३ खल्ले तत्र रसं न्यसेत्^४ ।
काक्षोसहितकाग्रोस्रं^५ सिन्धुना चरते रसः ॥ ५६ ॥
हेम सोस्रन्तु संधृष्य^६ रसं तत्र प्रदापयेत् ।
बागहेमयुतं व्योम समजौर्णं द्रुतं^७ भवेत् ।
अभ्रकोपरसान्^८ क्षिप्रं सुखेनैव चरत्ययम् ॥ ५७ ॥
तारं वङ्गं च संधृष्य^९ रसं तत्र प्रदापयेत् ।
नागहेमयुतं व्योम समजीर्णं द्रुतं भवेत् ।^१०
मुखेन चरते व्योम तारकञ्चापि शस्यते^११ ॥ ५८ ॥
समुखं निर्मुखं^१२ वापि यत्नत्स्रारयेन्नभः^१३ ॥ ५६ ॥
चारणां त्रिविधामेवं^१४ कृत्वा गर्भद्रुतिं रसे।
क्षारयेत् स्वेदयेत् पिण्डं^१५ परिणामक्रमैस्त्रिभिः^१६ ॥ ६० ॥
कट्वम्ल^१७ क्षारगोमूत्र-सुहोक्षौरैः प्रलेपितम्^१८ ।

(1) खल्ले तु चालयेत्तच्च, a variant in K. (2) K reads शुल्ब वासनया.
M reads वासनाया, which is inc. (3) K reads संस्थाप्य. (4) खल्ले
तत्र च संन्यसेत्, a variant in K. (5) कांचीसहितकाश्रोस्र, a variant in M.
(6) K reads संगृह्य. (7) M has समजीर्णद्रुत (8) M reads
पध्रकांत्यवसान्. (9) K reads सङ्गृह्य. M reads संधृष्य. (10) This
hemistich is not found in K. (11) K reads समुख. (12) निर्मुखं
समुख is the reading in K. समुख निर्मुख is the reading in M. (13) K
reads ततः, which is not accurate. (14) M reads जारणां त्रिविधामेव.
(15) K reads incompletely—जारयेत् पिण्डे. (16) M reads in-
completely—परिकर्मैस्त्रिभिः. (17) M reads पट्वम्ल. (18) सुहि-
चौरे प्रलेपिते, a variant in M.

१६६ रसार्णवे
वह्निष्ट बन्धं वस्त्रेण¹ भूयो ग्रासं निवेदितम्² ।
क्षारारनालतैलेषु स्वेदयेन्मृदुनाग्निना ॥ ६१ ॥
क्रमेणानेन देवेशि जायते दिवसैस्त्रिभिः³ ।
यन्त्रादुद्धृतमात्रं तु⁴ लोहपात्रे स्थितं रसम्⁵ ॥ ६२ ॥
साम्लेन⁶ काञ्जिकेनादौ क्षालितं वस्त्रगालितम् ।
पात्रे सुखोष्ण⁷हस्तेन यावत् शेषं विमर्दयेत् ॥ ६३ ॥
चतुर्गुणेन वस्त्रेण पीडितो निर्मलश्च सः⁸ ॥ ६४ ॥
गालनक्रियया ग्रासे सति निष्पेषनिर्गते⁹ ।
स¹⁰ भवेद्दण्डधारो च जीर्णग्रासस्तथा रसः¹¹ ॥ ६५ ॥
अजीर्णे पाचयेत् पिष्टीं¹² स्वेदयेन्मर्दयेत्तथा ।
वासवाम्ल¹³प्रयोगेण जीर्णे ग्रासं तु दापयेत्¹⁴ ॥ ६६ ॥
इष्टिकागुड़दुग्धोर्णी¹⁵-राजोसै

एकादशः पटलः । १५७
षोडशांशैः स धान्याम्लैः$^१$ मर्द्यः स्वेद्यश्च पारदः$^२$ ॥ ६७ ॥
निश्चिलीकरणार्थं तु$^३$ ग्रासे ग्रासे$^४$ पुनः पुनः ।
जीर्णाभ्रो जीर्णवीजोऽपि रागान् गृह्णाति$^५$ निर्मलः ॥ ६८ ॥
क्रमेणानेन दोलायां$^६$ चार्य्यं$^७$ ग्रासचतुष्टयम् ।
ततः कच्छपयन्त्रेण ज्वालनं बन्धनं$^८$ क्रमात् ॥ ६६ ॥
षड्भागं चाष्टमांशेन विडं दत्त्वापि जारयेत्$^९$ ।
समजीर्णाभ्रकः सूतः शतवेधी$^{१०}$ भवेत् प्रिये ॥ ७० ॥
सहस्रवेधी द्विगुणे त्रिगुणेऽयुतवेधकः ।
चतुर्गुणे लक्षवेधी स भवेद्भूमचरी रसः ॥ ७१ ॥
जीर्णे पञ्चगुणे$^{११}$ देवि बद्धायुर्जायते रसः$^{१२}$ ।
आयुस्तु$^{१३}$ षड्गुणे$^{१४}$

१६८ रसार्णवे
जीर्णेन नाशमायान्ति¹ नात्र कार्या विचारणा ॥ ७३ ॥
रसराजे² यदा जीर्णे³ षड्गुणं गगनं⁴ प्रिये ।
तदा⁵ ग्रसति लोहानि त्यजेच्च मतिमात्मनः⁶ ॥ ७४ ॥
धूमश्चिटिचिटिश्चैव⁷ मण्डकम्पुतिरेव च⁸ ।
सकम्पश्च विकम्पश्च⁹ यच्चावस्था रसस्य तु ॥ ७५ ॥
कपिलोऽथ निरुद्गारि¹⁰-विप्लुषश्चैव मुञ्चति¹¹ ।
अग्नौ तिष्ठति¹² निष्कम्पो व्योमजीर्णस्य लक्षणम् ॥ ७६ ॥
समजीर्णो भवेद्बालो¹³ यौवनस्थ¹⁴श्चतुर्गुणम् ।
वृद्धस्तु षड्गुणं जीर्णः¹⁵ कुर्य्यात्¹⁶ कर्म पृथक् पृथक् ॥७७॥
(1) K has जीर्णे जीर्णे समायाति. M has जीर्णेन नाशका यान्ति. The
sense of these readings is not clear. (2) B reads रसराजो.
(3) K reads जीर्ण. M reads यथा जीर्ण. (4) M has गगन षडगुणं.
(5) B has यदा, which is inc. (6) Both B and K read मतिमात्मनः,
which has no clear sense. (7) ध्म विद्धि चिटिट्यैव, a variant in K.
(8) मेण्डुक्युतिरेव च, a variant in B. K has मण्डुक्युतिमेव च. Both the
readings seem to be inc. (9) K reads सकप च विकप च. (10) M
reads कपिलोत्यनिरुद्गानि. (11) B reads विप्लुषैव In K, the whole
hemistich seems to be incorrect, which is as follows---कपिलं.त्यनिरिपुप्ति-
मेव चव र्धैव मुञ्चति (12) K reads तिष्ठात, which is gram. incorrect.
(13) समोवर्णो वर्षदृब्बालो, an incorrect variant in K. (14) B reads
यौवनर्थ, which has no sense. K reads यौवनस्य (without विसर्ग), which
is gram. inc. (15) B has वृद्ध षड्गुणजीर्णस्तु. K has वृद्धः षड्गुण-
जीर्णस्तु. M has वृद्धस्तु षड्गुणो जीर्णे. We have adopted the above reading
after collating all the texts. (16) Both B and K read तदा.

एकादशः पटलः । १६८
बालस्तु पत्रलेपेन कल्कयोगेन यौवनः¹ ।
वृद्धो² विध्यति लोहानि जारितः सारितोऽथवा ॥ ७८ ॥
कुमारस्तु रसो देवि न समर्थो रसायने ।
यौवनस्थो रसो³ देवि क्षमो देहस्य रक्षणे ॥ ७९ ॥
जरावस्थो रसो यश्च देहे लोहेन संक्रमेत्⁴ ।
अभावेऽभ्रकसत्त्वस्य⁵ कान्तसत्त्वं प्रदापयेत् ॥ ८० ॥
कान्तस्य चाप्यभावे⁶ तु तीक्ष्णलोहन्तु दापयेत् ।
अनेन क्रमयोगेन सर्व्वसत्त्वानि जारयेत्⁷ ॥ ८१ ॥
एकोऽपि हेमसंयुक्तश्चामीकरकरः क्षणात् ।
गन्धकात् परतो नास्ति रसेषूपरसेषु वा⁸ ॥ ८२ ॥
पूर्व्वोक्तयन्त्रयोगेन⁹ द्विषड्गुणगन्धकम्¹⁰ ।
अथवा द्वादशगुणं षड्गुणं¹¹ वापि जारयेत्¹² ॥ ८३ ॥
माक्षिकं¹³ सत्त्वमादाय पादांशेन तु¹⁴ जारयेत् ।
ततोऽपि सर्व्वसत्त्वानि द्रावयेत् सूतगर्भतः ॥ ८४ ॥

(1) M reads यौवनः, which is incorrect. [Here अर्चादित्वात् अण्.]
(2) K reads वृद्धौ, which is incorrect. (3) K reads यौवनस्थोरसो.
(4) K reads संक्रमे, which is an error of the scribe. M reads देहलाहथ.
(5) अभावे अभ्रसंसत्त्वस्य, a reading in M. (6) K reads वाप्यभावे.
(7) M reads रञ्जयेत्. (8) K reads च. From this hemistich,
some portion is wanting in B. (9) M has पूर्वोक्तयागयन्त्रे ण.
(10) K reads द्विषड्गुं गन्धकं, which is incomplete. (11) K has
षट्गुणं (12) M has वा विजारयेत्. (13) M reads माक्षिक।
(14) तु is wanting in K.
22

१७० रसार्णवे
हेमपावकयोः सख्यं तथा¹ काञ्चनसूतयोः ।
वह्निसूतकयोर्वैरं तयोर्मित्रेण मित्रता² ॥ ८५ ॥
अग्निको³ यवचिञ्चा च स्त्रष्टुम्भटश्च रागिणी⁴ ।
दोलास्वेदेन⁵ तत् पक्वं हेमजारणमुत्तमम् ॥ ८६ ॥
पलाशभस्मापामार्गो⁶ यवक्षारश्च काञ्चिकम्⁷ ।
सौवर्चलं च कासीसं⁸ सामुद्रं सैन्धवं तथा ॥ ८७ ॥
आसुरी टङ्कणञ्चैव⁹ नवसार¹⁰स्तथैव च ।
कर्पूरञ्चैव माक्षीकं¹¹ समभागानि कारयेत् ॥ ८८ ॥
सुह्यर्कदुग्धैर्देवेत्रि¹² मूषा¹³लेपन्तु कारयेत् ।
विड्चूर्णं ततो दत्त्वा कनकं जारयेत् प्रिये ॥ ८९ ॥
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि भूचराख्यान्तु¹⁴ जारणम् ॥ ९० ॥
(1) M reads सूत, which creates a tautology. (2) तयोर्मिश्रेण
मित्रता, a variant in M. (3) K reads चंकोलं. (4) K reads
incompletely—सुमटेन नाकिनी. The meaning of स्त्रष्टुम्भट is unintelligible.
(5) M reads डौलास्वेदेन. (6) K reads पमार्गे, which seems to be
incorrect. (7) M reads काञ्चिकम्. (8) K reads कौशीसं,
which is an error of the scribe. M reads काशीसं. (9) K has
आ......री टङ्कणं चैव, which is incomplete. (10) M reads नागसार.
(11) कर्पूर चैव माक्षिकं, a variant in K. (12) K reads सुह्यर्कदुग्ध-
दैवेत्रि, which appears to be inc. M reads सुह्यर्कदुग्ध, which is not also
accurate here. (13) K reads मूखा, which is inc. (14) K
has भूचराख्यान्तु. M has भूजेराख्यान्तु. Both seem to be inc. ; since we see
afterwards (in śloka 98) भूचरी जारणा and not भूचरो or भूजंरी जारणा.

एकादशः पटलः । १७१
कृष्णं पीतं¹ तथा रक्तं² शुल्बे तीक्ष्णे च मेलयेत् ॥ ८१ ॥
शुल्बे तीक्ष्णं यदा चूर्णं³ द्वाविंशतिगुणं प्रिये⁴ ।
गन्धनागं ततोऽर्द्धं तु⁵ क्रमेणैव तु मेलयेत् ॥ ८२ ॥
हेम्ना तु सह दातव्यं सूतकैकेन षोडश⁶ ।
गन्धनागं यदा जीर्णं⁷ तदा⁸ बद्धो⁹ भवेद्रसः ।
हेम्नि जीर्णे ततोऽर्द्धेन¹⁰ मृत¹¹लोहेन रञ्जयेत् ॥ ८३ ॥
गन्धकेन हतं शुल्बं¹² माक्षिकं दरदायसम् ।
पुटेन मारयेच्छुद्धं हेम दद्यात् तु षड्गुणम्¹³ ॥ ८४ ॥
सूतके हेमबीजं च यदा जीर्णं¹⁴ चतुर्गुणम् ।
वज्ररागं विजानीयात् हेमाभो जायते रसः ॥ ८५ ॥
सारणायन्त्रमध्यस्थं तेनैव सह सारयेत्¹⁵ ।
त्रिभाग¹⁶सारितं कृत्वा पुनस्तनैव¹⁷ जारयेत् ॥ ८६ ॥
(1) K reads कृष्णपीतं. (2) M reads रक्ताग्भं. (3) एवं
यदा भवेज्जीर्णं, a variant in K ; after this, one charaṇa is wanting in it.
(4) K reads द्वाविंशतिगुणं चैव न सारणयैव च, which is incomplete.
(5) M reads ततोध्ये तु, which is unintelligible. (6) सूतके चैव षोडशं,
a reading in K. (7) M reads यथा चूर्णं. (8) M reads तथा.
(9) K reads भद्रो, which seems to be incorrect. (10) K has an
incomplete charaṇa—हेमजीर्णे ता...न. (11) M has मृता, which is
inc. (12) K reads सूल्वं. (13) हेम दद्यात् षड्गुणं, an incom-
plete variant in K. (14) K reads यदार्धं, which is an error of the
scribe. M reads यथा जीर्णं. (15) M reads कारयेत्. (16) M
reads त्रिभागं. (17) K reads पुनस्तेनेव.

..."
Wait! Let's search Rasarnava:
Patala 11 (जारणाविधिः):
Verses around 87:
"जारितः सारितश्चैव पुनर्जाारितचारितः ।
समशृङ्खलिकायोगात् कोटिवेधी भवेद्रसः ॥"
Wait, in Sanskrit texts, is it "पुनर्जाारितचारितः" or "पुनर्जाारितजारितः"?
Wait, look at: "जारितः सारितश्चैव पुनर्जाारित..."
Could it be "चारितः"?
Yes, in alchemy:
"जारितः सारितश्चैव पुनर्जाारितचारितः"
Wait, why would it look like 'बा'? Because in some old Calcutta prints (Asiatic Society, Bibliotheca Indica), Bengali typesetters often confuse 'ब' and 'व' and 'च' or use Bengali-influenced Nagari! In Bengali script, 'ब' is ব, 'र' is র. But in Nagari, 'ब' has the slash. Sometimes 'च' or 'व' or 'ब' gets misset.
Wait, let's look at the letter again: is it 'बा' or 'चा'?
Wait, could it be 'बा'? If we transcribe what is printed, is it 'चारितः' or 'बारितः'?
Let's zoom in to 500% on that exact word:
Letters:

1. प + ु = पु

एकादशः पटलः । १७३
षड्भागं सूतकेन्द्रस्य तेषु सर्व्वेषु दापयेत् ॥ १०३ ॥
भक्षितव्यं प्रयत्नेन¹ नत्वा च गुरुदेवयोः ।
सर्व्वसिद्धानमस्कृत्य देवताश्च विशेषतः ॥ १०४ ॥
मूर्च्छाङ्गदाहश्च² ततो जायते³ नात्र संशयः ।
आत्मानमुत्थितं पश्येत् दिव्यतेजो⁴महाबलम् ॥ १०५ ॥
शङ्खकाहल⁵निर्घोषैः सिद्धविद्याधरैः सह ।
इच्छया विचरेल्लोकान् कामरूपो⁶ विमानगः ॥ १०६ ॥
देवास्य⁷ यत्र लीयन्ते सिद्धस्तत्रैव लीयते ॥ १०७ ॥
पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि जारणा⁸योगमुत्तमम् ॥ १०८ ॥
सुघृष्टं पादितं⁹ सूतं सर्व्वदोषोज्झितं ततः¹⁰ ।
शाकपल्लवसारेण विष्णुक्रान्ता¹¹रसेन च ॥ १०९ ॥
पलाश¹²पुष्पतोयेन भावितं गन्धकं समम् ।
समं¹³ कृष्णाभ्रसत्त्वञ्च रसकञ्चाष्टकं गुणम् ॥ ११० ॥
तीक्ष्णाङ्खोरगञ्चैव कूर्म्मयन्त्रेण जारयेत् ।
(1) After this we find two redundant charanas in K, which are
as follow—रसे यासं तु दापयेत् । रचितव्यं प्रयत्नेन. (2) मूर्च्छांगदाहं च, an
incorrect reading in K. मूर्च्छादाहश्च, an incomplete reading in M.
(3) K reads जायंते, which is gram. inc. (4) M reads incorrectly
दिव्यतोजी. (5) K reads संखकाहल, which appears to be incorrect.
(6) K reads कामरुपो. (7) K reads देवा वै. (8) K reads
जारणं. (9) K has सुदृढं पानिनं. (10) This charana is wanting
in K. (11) M reads विष्णुक्रान्त. (12) K reads पालाश.
(13) K reads सेवं.

१७४ रसार्णवे
काञ्चनं जारयेत् पश्चात् विडयोगेन पार्व्वति¹ ॥ १११ ॥
ततः सिद्धं² विजानीयात् वेधं³ शुल्वस्य दापयेत् ।
कंससंख्याप्रमाणेण नागो भवति काञ्चनम् ॥ ११२ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि जारणाक्रममुत्तमम् ॥ ११३ ॥
बोजचूर्णानि तैलेन भावयित्वा पुनः पुनः ।
षोडशांशेन तद्भास⁴मङ्गुल्या मर्दयेच्छनैः ॥ ११४ ॥
आर्द्राकादि ततो योगाद्⁵-दातव्यं षोडशांशतः⁶ ।
भूर्जे⁷ दत्त्वा ततो देयं डोलायन्त्रे⁸ विनिक्षिपेत् ॥ ११५ ॥
अहोरात्रेण तद्बोजं सूतको ग्रसति⁹ प्रिये ।
समुद्धृत्य¹⁰ रसं देवि खल्ले¹¹ संमर्दयेत्ततः ॥ ११६ ॥
ततो यन्त्रे विनिक्षिप्य दिवारात्रं विड़ाग्निना¹² ।
तसं समुद्धृतं¹³ यन्त्रात् तप्तखल्ले¹⁴ विमर्दयेत् ॥ ११७ ॥
मर्दयित्वाभ्रके¹⁵ पिण्डे क्षिप्त्वा तत्र पुटं ददेत् ।
ततो गर्भं पतत्याशु जारयेत् तत्¹⁶ सुखेन तु ॥ ११८ ॥
(१) K reads पार्व्वती, which is not gram. correct. (२) K reads
शुल्व. (३) K reads द्वन्द्व. (४) K reads तद्भासं. (५) K
has योग. (६) K has षोडश ततः. (७) K reads भूर्ये. (८) M
reads डोलायन्त्रे. (९) सूतके ग्रसते is the reading in K, which is gram.
incorrect. (१०) K reads समुद्धृष्य, which is not gram. correct.
(११) All the MSS. spell खल्लं, which is not corroborated by any
lexicon. (१२) K reads दीपान्निना, which mars the metre. (१३) M
reads समुदित. (१४) K has तदा खल्ल. (१५) K reads मर्दयित्वा रसे.
(१६) This is wanting in K.