रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

१६८ रसार्णवे
जीर्णेन नाशमायान्ति¹ नात्र कार्या विचारणा ॥ ७३ ॥
रसराजे² यदा जीर्णे³ षड्गुणं गगनं⁴ प्रिये ।
तदा⁵ ग्रसति लोहानि त्यजेच्च मतिमात्मनः⁶ ॥ ७४ ॥
धूमश्चिटिचिटिश्चैव⁷ मण्डकम्पुतिरेव च⁸ ।
सकम्पश्च विकम्पश्च⁹ यच्चावस्था रसस्य तु ॥ ७५ ॥
कपिलोऽथ निरुद्गारि¹⁰-विप्लुषश्चैव मुञ्चति¹¹ ।
अग्नौ तिष्ठति¹² निष्कम्पो व्योमजीर्णस्य लक्षणम् ॥ ७६ ॥
समजीर्णो भवेद्बालो¹³ यौवनस्थ¹⁴श्चतुर्गुणम् ।
वृद्धस्तु षड्गुणं जीर्णः¹⁵ कुर्य्यात्¹⁶ कर्म पृथक् पृथक् ॥७७॥
(1) K has जीर्णे जीर्णे समायाति. M has जीर्णेन नाशका यान्ति. The
sense of these readings is not clear. (2) B reads रसराजो.
(3) K reads जीर्ण. M reads यथा जीर्ण. (4) M has गगन षडगुणं.
(5) B has यदा, which is inc. (6) Both B and K read मतिमात्मनः,
which has no clear sense. (7) ध्म विद्धि चिटिट्यैव, a variant in K.
(8) मेण्डुक्युतिरेव च, a variant in B. K has मण्डुक्युतिमेव च. Both the
readings seem to be inc. (9) K reads सकप च विकप च. (10) M
reads कपिलोत्यनिरुद्गानि. (11) B reads विप्लुषैव In K, the whole
hemistich seems to be incorrect, which is as follows---कपिलं.त्यनिरिपुप्ति-
मेव चव र्धैव मुञ्चति (12) K reads तिष्ठात, which is gram. incorrect.
(13) समोवर्णो वर्षदृब्बालो, an incorrect variant in K. (14) B reads
यौवनर्थ, which has no sense. K reads यौवनस्य (without विसर्ग), which
is gram. inc. (15) B has वृद्ध षड्गुणजीर्णस्तु. K has वृद्धः षड्गुण-
जीर्णस्तु. M has वृद्धस्तु षड्गुणो जीर्णे. We have adopted the above reading
after collating all the texts. (16) Both B and K read तदा.