सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 89, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 89

प्रथमाननम् ५७
चित्रातिप्रसङ्गवारणाय चमत्कारेत्यादि । यत्तु 'अतादृशि गुणीभूत-
व्यङ्ग्यम्' इत्यादिकाव्यप्रकाशगतलक्षणे चित्रान्यत्वं टीकाकारैर्दत्तम्, तन्न ।
पर्यायोक्तिसमासोक्त्यादिप्रधानकाव्येष्वव्याप्त्यापत्तेः । तेषां गुणीभूतव्यङ्ग्य-
तायाश्चित्रतायाश्च सर्वालंकारिकसंमतत्वात् ।
उदाहरणम्—
राघवविरहज्वालासंतापितसह्यशैलशिखरेषु ।
शिशिरे सुखं शयानाः कपयः कुप्यन्ति पवनतनयाय ॥ इति ।
अत्र जानकीकुशलावेदनेन राघवः शिशिरीकृत इति व्यङ्ग्यमाकस्मिक-
चित्रान्यत्वे सतीति विशेषणं प्रक्षिप्तं तदप्यसमञ्जसमित्याह—तन्नेत्यादिना ।
एतत्तु प्रतीयते यदत्रत्यो गङ्गाधरग्रन्थः शब्दसाम्याल्लेखकेनांशतोऽपरामृष्टः । मूलं
त्वित्थं सम्भाव्यते—"यत्तु 'अतादृशि गुणीभूतव्यङ्ग्यम्' इति काव्यप्रकाशगतं लक्षणं
तदयुक्तम्, अर्थचित्रेऽतिव्याप्तेः । यत्तु लक्षणे चित्रान्यत्वं .........।" इति ।
राघवविरहेत्यादिपद्ये सह्य इति शैलनाम । पदार्थः स्पष्टः । व्यङ्ग्यम् =
जानकीकुशलावेदनम् । आकस्मिकेत्यस्यानुक्तहेतुकेत्यर्थः । कामपि = वाच्यार्थाति-
शायिनीम् । अत्र च व्यङ्ग्यस्यातिशयचमत्कारित्वेऽपि कुप्यन्तीतिपदवाच्यकोप-
साधकतया अप्राधान्यमिति भवत्युत्तमत्वमस्येति सन्दर्भार्थः ।
प्रागुक्तम् = 'तल्पगताऽपि च सुतनुः' इत्यत्र वर्णितम् । व्यङ्ग्येनैव =
रत्याख्यस्थायिनैव । अतश्च तस्याप्युत्तमत्वं युक्तं न तूत्तमोत्तमत्वमित्याशङ्कार्थः ।
तत्र वाच्यस्य व्यङ्ग्यातिरिक्तनाप्युपपत्तौ सहृदयाह्लादजनकस्य व्यङ्ग्यस्य न वाच्या-
का निराकरण करने के लिए इस लक्षण में 'चित्रान्यत्वे सति' (अर्थात् उसे चित्र
काव्य से भिन्न भी होना चाहिए) यह विशेषण जोड़ते, परन्तु इससे भी निर्वाह नहीं
होता, क्योंकि तब तो पर्यायोक्ति आदि अलङ्कारों से हीं प्रधान रूप मे घटित काव्य
को, जिसे सब आचार्य गुणीभूतव्यङ्ग्य होने के साथ-साथ चित्र काव्य भी मानते,
गुणीभूतव्यङ्ग्य काव्य कहना सम्भव न हो सकेगा । अतः उक्त विशेषण जोड़ने पर
भी उनका लक्षण अव्याप्तिदोषग्रस्त होगा । अत एव यह लक्षण असंगत है।
उत्तम काव्य का उदाहरण यह है—
"रामचन्द्र के जानकीविरहाग्नि की ज्वालाओं से सन्तप्त सह्य-नामक पर्वत के
शिखरों पर शिशिर ऋतु में आराम से सोये हुए बन्दर पवनपुत्र हनूमान् (जिन्होंने
जानकी की सूचना देकर रामचन्द्र के विरहाग्नि को घटा दिया) पर क्रुद्ध हो उठे।।"
इस पद्य में बन्दरों द्वारा हनूमान् पर किए गए क्रोध का कारण, जो वाच्यार्थ से
स्पष्ट न हो रहा था, यह व्यङ्ग्यार्थ है कि उसने (हनूमान् ने) जानकी का कुशल-
समाचार रामचन्द्र को बतला कर उनके विरहानल के ताप को शान्त (शीतल)