सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 82, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 82

५० रसगङ्गाधरः
अथ तदन्तिकगमनस्य लक्षणावेद्यत्वेऽपि रमणस्य फलांशस्य लक्ष्यशक्ति-
मूलध्वननवेद्यत्वमव्याहतमेवेति चेत् ? 'अधमत्वमप्रकृष्टत्वम्, तच्च जात्या
कर्मणा वा भवति । तत्र जात्यापकर्षं नोत्तमनायिका नायकस्य वक्ति'
इत्यादिना संदर्भेण भवतैवार्थापत्तिवेद्यतायाः स्फुटं वचनात् । अन्यलभ्यस्य
लक्ष्यत्वाद् यथा न व्यङ्ग्यस्तथा प्रकृते तदन्तिकगमनरूपार्थोऽपीत्याशयः । कर्तृ-
विशेषणस्यानुपपत्तावधीन उल्लासः प्रत्ययो यस्य पूर्णत्वाऽभावरय तस्मिन्नित्यक्षरार्थः ।
अस्तु तर्हि रमणमात्रस्य व्यङ्ग्यत्वम्, विश्वनाथादिभिरूरीकृतं च तदेवेत्या-
शङ्कते—अथेति । लक्ष्यशक्तीत्यादि । लक्ष्यं तदन्तिकगमनम्, तस्य च या शक्तिः
सामर्थ्यं तन्मूलं यद्ध्वननं व्यञ्जना तद्वेद्यत्वं रमणस्येति । केवलविशेषणवाक्या-
र्थात्सम्भोगाऽसाधारणात् संभोगस्य व्यङ्ग्यत्वेऽपि तन्नायकसम्भोगस्याऽव्यङ्ग्यत्वात्
तदन्तिकगमनं लक्ष्यमेव विशेषणवाक्यार्थोपबृंहितं रमणं व्यनक्ति प्रकृत इति तात्पर्यम् ।
प्रमाणन्तरानधिगतार्थस्यैव व्यङ्ग्यत्वम् इति नयेनार्थापत्त्याऽनुमानेन वा प्रतिपन्नस्य
रमणस्याप्यव्यङ्ग्यत्वमेति न युक्तस्तन्मात्रस्यापि व्यङ्ग्यत्वपक्ष इत्याह —अधमत्व-
मित्यारभ्य अस्वीकृतेः इत्यन्तेन । प्राचीनः सर्व एवापराधः सोढ एवोत्तमनायिकया,
अन्यथा तदन्तिकं दूतीप्रेषणानुपपत्तेः, अतः प्राचीनापराधनिमित्तको नाधमपद-
प्रयोगोऽपि तु दूतीसम्भोगरूपापराधप्रयुक्त एवेति भवत्यर्थापत्त्या रमणबोधः, दूती-
सम्भोगस्वरूपापराधं विनाऽधमपदप्रयोगानुपपत्तेरित्याशयो दीक्षितग्रन्थस्य ।
'अपूर्ण' को कोई भी व्यंग्य नहीं मानता । इस प्रकार 'तदन्तिकं गताऽसि' इस अंश
की व्यंग्यता की अनुपपत्ति से भी अप्पय्य दीक्षित का असाधारण्योपपादनप्रयास
असंगत सिद्ध हो जाता ।
अच्छा तो 'तदन्तिकगमन' को लक्ष्य हीं मान लिया जाय और इसमें विशेषण-
वाक्यार्थो की सहायता से परिस्फुट जो सम्भोग-प्रत्यायक सामर्थ्य है उससे सम्भोग-
मात्र को, जो तदन्तिकगमन का फल है—व्यंग्य मानने में क्या बाधा है ? बाधा
यही है कि सम्भोग को इस पक्ष में व्यंग्य कहना सम्भव न हो सकेगा । अप्पय्य
दीक्षित ने स्वयं कहा है "उत्तम नायिका नायक के जातिगत अपकर्ष [हीनता] का
स्थापन तो कर नहीं सकती, क्योंकि जब दोनों के बीच दाम्पत्यसम्बन्ध बन ही गया
तो अब अपने नायक के जातिगत अपकर्ष का स्थापन नायिका के लिए अनुचित एवं
निन्दनीय होगा—इससे नायिका की उत्तमत्व विनष्ट हो जाएगा.........।" इससे
स्पष्ट है कि उनके अनुसार दूतीसम्भोगादि से भिन्न किसी अपराध के चलते नायक
का अधमत्व उपपन्न न होने से दूतीसंभोगादि की कल्पना की जाती है । इससे जय