रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 76, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ें४४ रसगङ्गाधरः
लिङ्गाद्व्यञ्जनमभ्युपगतम् । इत्थमेव च ध्वनिकृतापि प्रथमोद्योते । एवं च
व्यञ्जकानां साधारण्यं प्रतिपादयतां प्रामाणिकानां ग्रन्थैः सहाऽसाधारण्यं
प्रतिपादयतस्तव ग्रन्थस्य विरोधः स्फुटः ।
अत्र ग्रामगोदावरीकच्छकुहरयोर्भ्रमणविधिनिषेधस्वरूपार्थयोर्वाच्यत्वाऽनुमेयत्वा-
भ्यां वाक्याद् 'भ्रम धार्मिक' इत्यादेरवगमेऽपि निषेध एव बाध्यबाधकभावनिश्चय-
कृता वाक्यार्थस्य विश्रान्तिः, द्वयोर्विधिनिषेधार्थयोः परस्परविरुद्धयोरेकाश्रयत्वा-
सम्भवेन तयोः समुच्चयाऽभावात्, विकल्पेन प्रतिपाद्यत्वे वचनाऽनर्थक्यात्, परस्पर-
विरुद्धत्वेनाऽङ्गाङ्गिभावाऽभावाच्चेति महिमभट्टाशयः । वयं त्ववगच्छामः—ग्रामे भ्रमण-
विधेर्वाच्यत्वे गोदाकच्छकुहरे च भ्रमणनिषेधस्यानुमेयत्वे विधिनिषेधयोर्भिन्नाश्रयत्वेन
विरोधो न भवत्येव । अतो गोदावरीकच्छकुहरे स मा भ्रमीदित्येतावन्मात्रस्य पुंश्च-
ल्यभिप्रेतत्वेन ग्रामे भ्रमेन्मा वा भ्रमीरित्यस्य च सर्वथैव तदभिप्रायाऽविषयत्वेन
'यत्परः शब्दः स शब्दार्थः' इति न्यायेनैव निषेधे वाक्यार्थविश्रान्तिर्लभ्यत इति ।
व्यक्तिम् = व्यञ्जनाम् । लिङ्गात् = ज्ञापकात्, तत्त्वेनाभिमताद्वा । सोऽयं विशेषोऽनु-
मानाद् व्यञ्जनाया भेदं प्रमाणयति । अनुमितिर्हि अव्यभिचारिणो (व्याप्यत्वेन
निर्णीतात्) पक्षधर्मतया च निर्णीताल्लिङ्गाद् भवति, न तु तथात्वेन सन्दिह्यमाना-
दपि । यथोक्तम्—
यावच्चाऽव्यतिरेकित्वं शतांशेनाऽपि शङ्क्यते ।
विपक्षस्य कुतस्तावद्धेतोर्गमनिकाबल्म् ॥ इति ॥
भ्रमण (की योग्यता) का साधक जो भयकारणोपलब्ध्यभाव उसके स्वभाव से विरुद्ध
भयकारणीभूतदृप्तसिंहोपलब्धि होने से गोदातट पर उसके भ्रमण (की योग्यता) के
निषेध (=अभाव) की अनुमिति होती है । किन्तु जो लोग किसी भी व्यक्ति की
प्रवृत्ति वहीं मानते जहाँ किसी प्रकार के अनर्थ के सन्देह का न होना सुनिश्चित हो
उनके अनुसार गोदातट पर (भ्रमणात्मक) प्रवृत्ति के व्यापक अनर्थसंशयाभावनिश्चय
के विरुद्ध दृप्तसिंहनिमित्तक अनर्थ का संशय होने से वहाँ उस भीरु धार्मिक की
भ्रमणात्मक प्रवृत्ति के अभाव की अनुमिति हो जाती है । इसी द्वितीय प्रकार का
(सामान्यरूप मे तो नहीं अपितु विशेष रूप मे) काव्यप्रकाश मे निर्देश किया गया
है । इस प्रकार हेतु भयकारणनिवृत्ति और उसके वाच्य साध्य भ्रमण के बीच सहान-
वस्थानस्वरूप विरोध का निश्चय हो जाने से प्रकृत पद्य का तात्पर्यार्थ भ्रमणनिषेध
हीं होता, केवल भ्रमण का विधान अथवा विधान और निषेध दोनों नहीं, क्योंकि
समानविषयक विधि और निषेध के परस्पर-विरुद्ध होने से उन दोनों का समुच्चय
या अङ्गाङ्गिभाव असम्भव है । यदि 'घूमो' या 'मत घूमो' यह विकल्प अभिप्रेत
होता तब तो पुंश्चली के कथन की कोई आवश्यकता हीं न रह जाती ।