रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 74, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ें४२ रसगङ्गाधरः
यतश्चात्रैव स्नानकार्यत्वेनोपात्तानीति नोपभोग एव प्रतिबद्धानीत्यनैका-
न्तिकानि' इति काव्यप्रकाशकृतोक्तम् । तथा तत्रैव तेन—
भम धम्मिअ वीसत्थो सो सुणओ अज्ज मालिदो तेण ।
गोलाणइकच्छनिकुडंगवासिणा दरिअसीहेण ॥
इत्यादौ लिङ्गजलिङ्गिज्ञानरूपेणानुमानेन व्यक्तिं गतार्थयतो व्यक्तिविवेक-
दिना । गमकतया=हेतुतयाऽनुमितिवादिभिः । प्रतिबद्धानीति । प्रतिबन्धो व्याप्तिः,
अतो व्याप्यानीत्यर्थः । अनैकान्तिकानि = व्यभिचारीणि, हेत्वाभासा इति यावत् ।
आभासत्वे हेतुश्च कारणान्तरतोऽप्येषां सम्भवः पूर्वमुक्त एव । तत्रैव = पञ्चमोल्लास
एव । पूर्वोद्धृतसन्दर्भात्पूर्वमिति शेषः ।
'भम धम्मिअ' इत्यस्येयं संस्कृतच्छाया—
भ्रम धार्मिक विश्वस्तः स शुनकोऽद्य मारितस्तेन ।
गोदानदीकच्छकुहरवासिना दृप्तसिंहेन ॥ इति ।
गोदावरीतटेऽभिसरणाय कृतसङ्केता काचित् पुंश्चली तत्राऽभिसरणकाले
पुष्पाण्यवचिन्वन्तं कञ्चन गृहश्वभीरुं धार्मिकं भीषयितुं कथयतेतदिति प्रसिद्ध-
मवतरणम् । गाथासप्तशत्यामिदमुपलभ्यते । पद्यार्थस्तु—हे धार्मिक ! सम्प्रति विश्व-
स्तः सन् भ्रम = विचर, यतो यस्य गेहस्थशुनो भयाद् ग्रामे पुष्पावचयं परित्यज्य
महता क्लेशेनाऽत्र गोदातट आगत्य पुष्पाण्यवचिन्वन् भ्रमसि स श्वाऽद्य गोदाकच्छकु-
हरवासिना दृप्तेन सिंहेन मारित इति । गोदातटाद् ग्राममागत्य गृहश्वनिघातशौर्ये-
णात्र सिंहस्य दृप्तता । तेनेति विशेषणं सिंहस्य प्रसिद्धिप्रतिपादनाय, येन पुंश्चल्युक्तौ
मिथ्यात्वाभावो द्योत्यते ।
अनुमानेनेति । अयमाशयः--अत्र 'स शुनकोऽद्य मारितस्तेन' इत्यनेन धार्मिके
उत्पन्न कहा गया है । अतः ये चिह्न सम्भोगमात्र से सम्बद्ध (इनकी व्याप्ति सम्भोग
मात्र से) नहीं हैं । अत एव ये व्यभिचरित हेतु हैं, इनसे अनुमान हो नहीं
सकता ।" अतः इन वाच्यार्थों द्वारा 'वापी-स्नान से ये नहीं हुए हैं' इस प्रकार की
वापी-स्नानव्यावृत्ति और सम्भोगमात्र के ये असाधारण चिह्न हैं—इसका समर्थन
करने के लिए दीक्षित द्वारा प्रयास काव्यप्रकाश में प्रतिपादित मान्यता से विरुद्ध
है । इसके अतिरिक्त, काव्यप्रकाश के पञ्चम उल्लास में हीं—
“ओ धार्मिक ! तुम अब आश्वस्त होकर घूमो, क्योंकि तुम्हारे गांव का वह
कुत्ता (जिससे डर कर तुम गोदावरी के तट पर फूल चुनने आये हो) तो गोदावरी
के तट पर गुफा में रहने वाले उस (प्रसिद्ध) उद्धत सिंह द्वारा मारा जा चुका ॥”
इस पद्य के विषय में हेतुज्ञान से साध्यज्ञान के साधक अनुमान द्वारा व्यञ्जना
को गतार्थ करने वाले महिम भट्ट के मत का खण्डन करते हुए यह माना है कि