सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 71, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 71

प्रथमाननम् ३९
इदं च पद्यं मन्निर्मितप्रबन्धगतत्वेन पूर्वसाकाङ्क्षमिवि दिङ्मात्रेण व्याख्या-
यते—या नववधूः पल्यङ्कशायिता श्वासस्यासङ्गमात्रेणापि संकुचदङ्गलति-
काऽभूत्सा संप्रति प्रस्थानपूर्वरजन्यां प्रवत्स्यत्पतिका प्रियेण सशङ्केन
समर्पितं हृदि पाणि नववधूजातिस्वभाव्यादाक्षिपति, परं तु मन्दम् ।
अत्र शनैः स्वस्थानप्रापणात्मना मन्दाक्षेपेण रत्याख्यः स्थायी संलक्ष्य-
क्रमतया व्यज्यते । उपपादयिष्यते च स्थाय्यादीनामपि संलक्ष्यक्रम-
कठोरतापादकप्रियशरीरसङ्गाद्यभावादिति बोध्यम् । आसङ्ग ईषत्स्पर्शः । श्वासश्च
प्रियस्यैव, प्रकरणात् । नववधूर्हि पतिगृहं प्राप्याऽचिरादेव पितृगृहं प्रत्यावर्त्तत इति
प्रसिद्धिः । अत एव प्रियेणेत्यस्य सशङ्केनेतिविशेषणमुपापद्यते । चिरं पतिगृहवासे तु
क्रमेण शङ्कापहारात्तदनुपपन्नमेव स्यात् । प्रवत्स्यत्पतिकेत्यनेन मन्दाक्षेपे हेतुर्भीतिरुक्ता;
शीघ्राक्षेपे हि प्रियस्य कुपितत्वं सम्भाव्येत येन पुनर्मिलनसन्देहः स्यात् । आक्षिपति =
स्वस्थानं प्रापयति । व्यञ्जकस्य मन्दाक्षेपस्य क्रमिकत्वाद्रतिरपि क्रमशो व्यज्यमाना
चरमेणाक्षेपव्यापारेण पूर्णतोऽभिव्यज्यते । व्यज्यत इत्यनेन च स्थायिनो रत्याख्यस्य
रसरूपतोच्यते । व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोः क्रमे पौर्वापर्यं संलक्ष्ये संलक्ष्यक्रमो ध्वनिः । स
च यद्यपि न स्थाय्यादीनां 'रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः' इति वदतां प्राची-
नानाभिमतस्तथापि युक्तिसिद्धत्वात्स स्वीकार्य एवेत्यस्मिन्नाननेऽन्ते निरूपयिष्यते ।
उपमानिरूपणावसरे चित्रमीमांसायामप्येतत्समर्थितम् अभिनवगुप्तादिवचनैः । अयमेवो-
त्तमोत्तमकाव्याख्यः प्रभेदो ध्वनिनाम्ना प्राचीनतन्त्रे प्रसिद्ध इत्याह—अमुमेवेत्यादि ।
यह पद्य मेरे ही प्रबन्ध—भामिनीविलास का है । इसका सम्बन्ध पूर्ववर्त्ती
वर्णन से है । अतः अर्थ को स्पष्ट करने के लिए इसकी संक्षिप्त व्याख्या की जा
रही है—"जिस नवोढ़ा कामिनी की कोमल शरीररूपी लता पलंग पर लेटी रहने पर
भी अपने प्रियतम के श्वास के साधारण आघातमात्र से संकुचित हो जाया करती
थी वही प्रियतम को छोड़कर अपने पिता के घर जाने की पूर्वरात्रि में अपनी छाती
पर शंकापूर्वक रखे गए प्रियतम के हाथों को वहाँ से हँटा तो रही है, पर धीरे-
धीरे ।" यहाँ प्रियतम के हाँथ को उसके स्वाभाविक स्थान पर शनैः शनैः लौटाने से
रतिस्वरूप स्थायीभाव (विप्रलम्भशृङ्गार) व्यङ्ग्य है । अतः यहाँ विप्रलम्भशृङ्गार-
ध्वनि है । यह ध्वनि व्यञ्जक एवं व्यङ्ग्य में विद्यमान पौर्वापर्य के सुव्यक्त होने से
संलक्ष्यक्रमध्वनि है । यद्यपि कुछ आचार्यों ने रसध्वनि आदि को असंलक्ष्यक्रम हीं
माना है तथापि यह उचित नहीं है । ये ध्वनियां भी संलक्ष्यक्रम हो हीं सकती हैं ।
इसका उपपादन इसी आनन के अन्त में किया जाएगा । इसी उत्तमोत्तम काव्य को
'ध्वनि काव्य' भी कहा जाता है ।