रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 69, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमाननम् ३७
वृत्त्या रतेरनुभावे निरीक्षणे त्रपाया अनुभावस्य दरमीलनस्येव व्यञ्जनया
‹त्तस्यां तस्या अपि गुणीभावप्रत्ययौचित्यात् ।
यथा वा—
गुरुमध्यगता मया नताङ्गी निहता नीरजकोरकेण मन्दम् ।
दरकुण्डलताण्डवं नतभ्रूलतिकं मामवलोक्य घूर्णितासीत् ॥
निरीक्षणव्यङ्ग्या । त्रपाप्राधान्ये तदन्यथानुपपत्तिभिया रतिव्यञ्जनस्वीकाराऽसम्भवे-
नेतरस्य च योग्यव्यङ्ग्यस्याभावेन निरीक्षणस्य वाक्यार्थे न कोप्युपयोग इति तात्पर्यम् ।
त्रपाया विधेयत्वमितोऽपि न सम्भवतीत्याह—वाच्यवृत्त्येत्यादि । अभिधयोपस्थिते
रत्यनुभावभूते निरीक्षणे यथाऽभिहितस्य त्रपाऽनुभावस्य विशेषणत्वं वाक्यार्थे तथैव
यद्वाच्ययोर्गुणप्रधानभावस्तद्व्यङ्ग्ययोरपि तथेति नियमाद् व्यञ्जनयोपस्थितायास्त्र-
पाया अपि निरीक्षणव्यङ्ग्यभूतायां रतौ विशेषणत्वमुचितमिति न त्रपायाः प्रधान-
व्यङ्ग्यत्वमिति न तस्या विधेयत्वं न वा तामादायास्य पद्यस्य ध्वनित्वं चेति रति-
ध्वनिरेवात्र । विशेषणत्वं च दरमीलन्नयनत्वस्य निरीक्षणे व्यापारमुख्यविशेष्यकशाब्द-
बोधवादिनां शाब्दिकानां मीमांसकानां च मते । प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकशाब्दबोध-
वादिनां नैयायिकानां मते तु कथमत्र संगतिरिति विवेचनीयम्, यतो हि तन्मते
दयिताया एव वाक्यार्थमुख्यविशेष्यतया तद्विशेषणीभूतत्वेऽपि दरमीलन्नयनत्वस्य
तद्व्यङ्ग्यत्रपायाश्च निरीक्षणापेक्षया प्राधान्यमस्त्येवेति चिन्त्यतां सुधीभिः ।
एतावता सम्भोगशृङ्गाररसध्वनिमुदाहृत्य भावध्वनिमुदाहरति—यथा वेत्या-
दिना । अथवा—यदि सत्यपि त्रपाया व्यङ्ग्यत्वे नैतदुदाहरणं भावध्वनेस्तर्हि किन्त-
दुदाहरणमित्याशङ्कायामाह—यथा वेति ।
गुरुमध्यगतेति । गुरवोऽत्र श्रेष्ठाः श्वश्र्वादयः, तेषां मध्ये स्थिता नताङ्गी
हो जाएगा । अतः निरीक्षण की सार्थकता के निमित्त भी उसके अनुभावक रति
की व्यञ्जना का स्वीकार अपरिहार्य है । साथ हीं, “जिन पदों के वाच्यार्थों में गुण-
प्रधानभाव हो उनके व्यङ्ग्यार्थों में भी गुणप्रधानभाव होता” इस नियम के अनुसार
जब त्रपा का अनुभाव—कार्य दरमीलन्नयनत्व रति के अनुभाव निरीक्षण का गुणी-
भूत है तो दरमीलन्नयनत्व के व्यङ्ग्य त्रपा का भी निरीक्षण के व्यङ्ग्य रति के
प्रति गुणीभाव मानना हीं उचित है । अतः त्रपा को मुख्य व्यङ्ग्य मानना सम्भव
न होने से रति को हीं मुख्य व्यङ्ग्य कहना चाहिए । इसलिये ‘शयिता......’
आदि पद्य रसध्वनि का हीं उदाहरण है, त्रपारूपभावध्वनि का नहीं ।
भावध्वनिस्वरूप उत्तमोत्तम काव्य का उदाहरण यह है—
“श्रेष्ठ जनों के बीच बैठी हुई अपने यौवनभार से अवनत प्रियतमा को मैंने जब