रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 67, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमाननम् ३५
नालिङ्गितस्यैव व्यङ्ग्यस्य चमत्कारित्वेनालंकारिकैः स्वीकारात्। चुम्ब-
नेच्छाया रत्यनुभावतयैव सुन्दरत्वेन तद्व्यञ्जने चुम्बामीति शब्दबला-
च्चुम्बनेच्छावदचमत्कारित्वाच्च।
एवं त्रपाया अपि न प्राधान्येन व्यङ्ग्यत्वम्, अनुवाद्यतावच्छेदक-
सामान्याकारेण प्रतिपाद्यस्तत्र विशेपालिङ्गितस्य सामान्याकारेण भाने स्वीकृतॆऽपि
तदभावे तथाभानाऽसम्भवात्। वस्तुतः सामान्यशब्देन शब्दमर्यादया सामान्याकारेणेव
पदार्थस्योपस्थितिर्न तु कदाचिदपि विशेषाल्लिङ्गितस्येति युक्तम्। तस्मात्पूर्वापरसन्दर्भौ
परस्परविरुद्धावेव। अधिकमर्थशक्तिमूलध्वनिप्रकरणे विवेचयिष्यते। अत एवैतावता
प्रबन्धेन चमत्काररहितत्वाच्चम्बनेच्छाया व्यङ्ग्यत्वे फलाभाव इति तस्या व्यङ्ग्यत्वा-
भावमुपपाद्य सम्प्रति ससन्देहपर्यायोक्त्यलङ्कारप्रकरणप्रतिपादयिष्यमाणदिशा
वाच्याया अपि चुम्बनेच्छाया अवच्छेदकभेदेन व्यङ्ग्यत्वमभ्युपगम्याऽपि रतेर्व्यङ्ग्यत्वं
तदनुभावकतयाऽवश्यं स्वीकरणीयमित्याह—चुम्बनेच्छाया इत्यादिना। सुन्द-
रत्वेनेति। वलादिना तादृशेच्छासत्त्वेऽपि तस्या असुन्दरत्वमभिप्रेत्येदम्। तद्-
व्यञ्जने = रत्यव्यञ्जने। अचमत्कारित्वाच्चेति। तथा च यदि चुम्बनेच्छारूप-
वस्तुसमाश्रयेणास्य ध्वनित्वमुपपाद्यं तर्हि तादृशेच्छायां चमत्कारित्वस्यावश्यकतया
तदर्थं रतिव्यञ्जनमपरिहार्यमिति रतेर्व्यञ्जने स्वीकर्त्तव्ये तामादायैवास्य ध्वनित्वो-
पपादनमुचितमित्याशयः।
तदेवं वस्तुध्वनौ निरस्ते त्रपास्वरूपभावध्वनित्वं व्यक्तकरोति—एवमित्या-
दिना। एवम् = यथाऽप्रधानत्वान्न व्यङ्ग्याया अपि चुम्बनेच्छाया ध्वनित्वं तथा।
दरमीलन्नयनेत्यनेन त्रपाया व्यङ्ग्यत्वाभ्युपगमात् प्राधान्येनेत्युक्तम्। प्राधान्येन
किसी भी प्रकार से प्रतिपादन न हुआ हो उसी व्यङ्ग्यार्थ में चमत्कार होता, अन्य
में नहीं। अतः चुम्बनेच्छा को व्यङ्ग्य मानना व्यर्थ है। यदि चुम्बनेच्छा को व्यङ्ग्य
मानना भी हो तो भी रतिपूर्वक उस इच्छा को ही व्यङ्ग्य मानना उचित है, क्योंकि
सौन्दर्य इसी प्रकार की चुम्बनेच्छा में हो सकता है, बलादिपूर्वक चुम्बनेच्छा में
नहीं। इस लिए चुम्बनेच्छा को चमत्कारयुक्त व्यङ्ग्य यदि कहना हो तो भी उसके
कारणीभूत रति का अभिव्यंजन मानना ही होगा। ऐसी दशा में प्रधानता पुनः व्यंग्य
रति में हीं विश्रान्त होती, चुम्बनेच्छा में नहीं। अतः उक्त पद्य में शृङ्गारध्वनि
हीं सिद्ध होती है, इच्छास्वरूप वस्तु की ध्वनि नहीं।
जिस प्रकार अप्रधानीभूत चुम्बनेच्छा की ध्वनि नहीं मानी जा सकती उसी
प्रकार अप्रधानीभूत त्रपास्वरूप सञ्चारी भाव की भी ध्वनि इस पद्य में नहीं मानी
जा सकती। इसका कारण यह है कि त्रपा का व्यञ्जक दरमीलन्नयनात्व अनुवाद्य
५२०