रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

३४ रसगङ्गाधरः
कारेण सामान्येच्छाया अभिधानेऽपि चुम्बेयमिति विषयविशेषविशिष्टे-
च्छात्वेन व्यङ्ग्यत्वे किं बाधकमिति वाच्यम् चमत्कारो न स्यादित्य-
स्यैव बाधकत्वात् । न हि विशेषाकारेण व्यङ्ग्योऽपि सामान्याकारेणा-
भिहितोऽर्थः सहृदयानां चमत्कृतिमुत्पादयितुमीष्टे । कथमपि वाच्यवृत्त्य-
विषयविशेषेति । विषयविशेषश्चुम्बनं प्रकृते, तद्विशिष्टेच्छात्वेन चुम्बनविषय-
केच्छात्वेनेत्यर्थः । बाधकत्वादिति । यद्यपि चमत्काराभावस्य न व्यङ्ग्यत्वे बाध-
कत्वम्, भूयसामचमत्कृतानापि व्यङ्ग्यानां दर्शनात्तथापि चमत्काराऽभावे ध्वनित्वा-
भावप्रसङ्ग एव प्रकृते बाधकत्वेन विवक्षितः । एनमेवार्थं विशदयति—नहीत्यादिना ।
कथमपि = सामान्यतो विशेषतश्च । वाच्यवृत्तिरमिधा तयाऽनालिङ्गितस्याऽविषयी-
कृतस्येत्यर्थः । आलङ्कारिकैः = ध्वन्यालोककारादिभिः । स्वयमपि द्वितीयानने
ससन्देहालङ्कारनिरूपणावसरे प्रतिपादयिष्यत्येतद्विस्तरेण ग्रन्थकृत् । अत एव पर्यायो-
क्त्यलङ्कारे व्यङ्ग्यस्य प्रकारान्तरेण वाच्यत्वाद् गुणीभूतव्यङ्ग्यतैवोक्ता पण्डितराजेन ।
परन्तु अर्थशक्त्युद्भवध्वनिप्रकरणे कविकल्पितकीर्तिकर्मकसानन्दालोकनेन वस्तुना
'साऽहङ्कारसुरासुरावलि' इत्यादिपद्ये भ्रान्त्यलङ्कारध्वनिमुदाहरता वाच्यतावच्छेदक-
व्यङ्ग्यतावच्छेदकयोर्भेदाद् वाच्यस्यापि व्यङ्ग्यत्वं तस्य च ध्वनित्वमुपपादयता
स्वयमेवाऽन्यथा व्याख्यातम् । तत्र विरोधो दुष्परिहरः पूर्वापरसन्दर्भयोः । मर्मप्रकाश-
कृत्तु विरोधं परिजिहीर्षुः 'साऽहङ्कार' इत्यादिपद्यव्याख्यानावसरे प्रकृतसन्दर्भस्थस्य
'स्वशब्देन मनोरथपदेन सामान्याकारेण तादृशेच्छाया' इत्यादिग्रन्थस्य स्थाने
'स्वशब्देन मनोरथपदेन व्यङ्ग्यतावच्छेदकेच्छात्वरूपजातिरूपेण तादृशेच्छाया'
इत्याद्येव पाठ इत्यङ्गीकुरुते । तत्र व्यङ्ग्यभूतायाश्चुम्बनेच्छाया अतिप्रसक्तमिच्छात्वं
कथं व्यङ्ग्यतावच्छेदकं स्यादिति न विद्मः । किञ्च प्रकृतसन्दर्भविरुद्धोप्ययं पाठ इति
चिन्त्यं सुधीभिः । 'सामान्याकारेण विशेषालिङ्गितस्यैव भानाद् वाच्यवृत्तिता' इति
रसचन्द्रिकोक्तिरपि चिन्त्यैव, एवकारार्थासङ्गतेः । यत्र उपस्थितः परिचितश्च विशेषः
नहीं किन्तु इच्छामात्र के रूप में (= चुम्बनेच्छात्वेन नहीं अपि इच्छात्वेन रूपेण) तो
चुम्बनेच्छा का भी अभिधान हो हीं रहा है । अतः जब चुम्बनेच्छा सामान्यरूप में
वाच्य है तो फिर उसे व्यङ्ग्य कैसे माना जा सकता ?
जिस विशेष रूप में—चुम्बनेच्छा के रूप में—चुम्बनेच्छा वाच्य नहीं है उस
रूप मे इसे व्यङ्ग्य मानने में क्या बाधा है ?—इस प्रश्न का उत्तर यही है कि
जब सामान्यकार में वाच्य होने से विशेषाकार में व्यङ्ग्य मानने पर भी उसमें
चमत्कारजनकता नहीं हो सकती तो उसे व्यङ्ग्य मानने में कोई लाभ नहीं है । सभी
प्राचीन आचार्य यह मानते कि जिसका अभिधा द्वारा सामान्य या विशेष रूप में