रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

तच्चोत्तमोत्तममध्यमाधमभेदाच्चतुर्धा ।
शब्दार्थौ यत्र गुणीभावितात्मानौ कमप्यर्थमभिव्यङ्क्तस्तदाद्यम् ॥
कमपीति चमत्कृतिभूमिम् । तेनातिगूढस्फुटव्यङ्ग्ययोर्निरासः ।
उक्तलक्षणं काव्यं विभजते—तच्चेत्यादिना । शब्दार्थावित्यादि । यत्र काव्ये
गुणीभावितात्मानौ शब्दार्थों कमप्यर्थं चमत्कारजनकमभिव्यङ्क्तस्तदुत्तमोत्तममित्य-
क्षरार्थोऽस्य सूत्रस्य । अर्थश्चात्र यथायथं वाच्यो लक्ष्यो व्यङ्ग्यश्च ग्राह्यः, यत्र
व्यङ्ग्यार्थेन व्यङ्ग्यार्थान्तरप्रतीतिर्यथा 'निश्शेषच्युतचन्दनम् इत्यादौ तत्र व्यङ्ग्य-
स्यापि स्वव्यङ्ग्यान्तरापेक्षया गुणीभावसम्भवात् । यद्वा सर्वत्रैव वाच्यार्थस्य गुणीभाव-
सम्भवात्तन्मात्रनिवेशेनैव संगतिः । अत एव ध्वन्यालोकवृत्त्यादौ वाच्यार्थमात्रस्य
गुणीभाव उक्तो ध्वनिकाव्ये । लक्ष्यव्यञ्जकान्तरव्यञ्जकव्यङ्ग्ययोर्वाच्यापेक्षया
प्राधान्येऽपि व्यङ्ग्यप्राधान्याभावान्नातिप्रसंगः ।
अत्र च शब्दार्थयोर्गुणीभावत्वोक्त्या व्यङ्ग्यस्य प्राधान्यं चमत्कारजनकत्वं चेति
द्वयमभिप्रेतम् । तत्र प्राधान्यमुपपादकत्वासमानाधिकरणमुपपाद्यत्वम्, विधेयत्वं
वा तादृशम्, उपपादकत्वमात्रं च गुणीभाव इत्यवधेयम् । अपराङ्गेऽपि शृङ्गारादेः
प्रकृष्टकरुणाद्युपपादकत्वमस्त्येव, विशेषणोपपादके विशिष्टोपपादकत्वस्य न्यायसिद्ध-
त्वात् । अतिशयचमत्कारजनकत्वरूपं तु प्राधान्यमत्र न विवक्षितम्, उत्तमकाव्ये
व्यङ्ग्यस्यातिशयचमत्कारित्वेपि तदप्राधान्योक्तेः । इदमुत्तमोत्तमकाव्यमेव ध्वनि-
काव्यमित्यप्युच्यते । तदुक्तं ध्वनिकारेण—
यत्राऽर्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्थौ ।
व्यङ्क्तः; काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथितः ॥ इति ।
अत्र च व्यञ्जकत्वेनैकतरप्राधान्यमन्यतरस्य चाऽप्राधान्यं सहकारित्वरूप-
मभिप्रेत्य विकल्पार्थकोऽपि वाशब्दस्तात्पर्यतः समुच्चयार्थ एवेति शब्दार्थयोर्द्वयोरेव
गुणभाव इत्याशयेन पण्डितराजेन द्वयोरेव तथात्वं दर्शितम् ।
तेनेति । चमत्कृतिभूमीति व्यङ्ग्यविशेषणेनेत्यर्थः । सहृदयैरपि दुःखवेद्यमति-
गूढम्, असहृदयैरप्यनायासवेद्यम् अतिस्फुटव्यङ्ग्यम् । 'कामिनीकुचकलशवद् गूढं
यह काव्य चार प्रकार का होता है—उत्तमोत्तम (ध्वनि), उत्तम, मध्यम और
अधम ।
शब्द और यथासम्भव वाच्य, लक्ष्य तथा व्यङ्ग्य अर्थ अपने को गौण बना कर
जहां किसी (चमत्कारजनक प्रधानीभूत व्यङ्ग्य) अर्थ की अभिव्यक्ति करते हों वह
आद्य, अर्थात् उत्तमोत्तम, काव्य है ॥
'किसी अर्थ' का अभिप्राय चमत्कारजनक अर्थ है । इससे 'अतिगूढव्यङ्ग्य' और