सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 59, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 59

प्रथमाननम् २७
तादृशादृष्टस्य तादृशव्युत्पत्त्यभ्यासयोश्च प्रतिभागतं वैलक्षण्यं कार्यता-
वच्छेदकम्, अतो न व्यभिचारः । प्रतिभात्वं च कवितायाः कारणता-
वच्छेदकम्, प्रतिभागतवैलक्षण्यमेव वा विलक्षणकाव्यं प्रतीति नात्रापि सः ।
ऽदृष्टादावित्यत आह — तादृशादृष्टस्येत्यादि । अयमर्थः—तृणारणिमणिन्यायेन
कार्यवैजात्याभ्युपगमान्नोक्तव्यभिचारप्रसङ्गः । तथाहि तृणेऽरणौ मणौ च वह्निकारण-
त्वेऽपि यथा तृणजन्यवह्ने ररण्यादिजन्यवह्निभ्यां वैजात्येन न तत्र परस्परं कार्यकारण-
भावव्यभिचारः, तृणसत्त्वे तार्णवह्नेः, तृणाभावे तार्णवह्नयभावस्य चोपपत्ते स्तथैवा-
दृष्टजन्यप्रतिभायां व्युत्पत्त्यभ्यासजनितप्रतिभायां च वैजात्याद् यदाऽदृष्टं तदा स
प्रतिभाविशेष उत्पद्यते, यदा चाऽदृष्टाभावस्तदा स प्रतिभाविशेषो नोत्पद्यत इति
रीत्योक्तव्यभिचारनिराकरणे कारणत्वग्रहे न किञ्चिद् बाधकमिति । इदानीं प्रतिभा-
काव्ययोः कार्यकारणभावं निरूपयति—प्रतिभात्वमित्यादिना । प्रतिभा काव्य-
कारणमिति सामान्यतः काव्यत्वं कार्यतावच्छेदकम्, तन्निरूपितायाः प्रतिभानिष्ठ-
कारणतायाश्चावच्छेदकं प्रतिभात्वमित्यर्थः । परन्तु अदृष्टजन्यप्रतिभाजन्यस्य
व्युत्पत्त्यभ्यासजन्यप्रतिभाजन्यस्य च काव्यस्य परस्परविलक्षणत्वेनाऽदृष्टजन्य-
प्रतिभाविशेषसत्त्वाऽसत्त्वयोः व्युत्पत्त्यभ्यासजन्यप्रतिभाजन्यकाव्याऽसत्त्वसत्त्व-
योरन्वयव्यतिरेकव्यभिचारौ स्फुटाविति कथं कारणताग्रहस्तयोरित्यत आह—
प्रतिभागतवैलण्यमेवेत्यादि । वैलक्षण्यं च कार्यनिष्ठोत्तमोत्तमत्वादिसमनुकूलमुत्तमो-
त्तमत्वाधिकमेव । अत्र यथा कार्यकारणयोर्वैलक्षण्यं कार्यतावच्छेदकं तथैवादृष्टादि-
कारणेष्वपि अदृष्टत्वादिव्याप्यं वैलक्षण्यं कार्यवैलक्षण्यानुकूलं कल्प्यम् । अतो न
इस पक्ष में अदृष्टादि और प्रतिभा के बीच व्यतिरेक-व्यभिचार आपाततः
अवश्य प्रतीत होता है, क्योंकि अदृष्टरूपी कारण के अभाव मे भी व्युत्पत्त्यभ्यास-
द्वय कारण से और व्युत्पत्त्यादिस्वरूप कारण के अभाव मे भी अदृष्टात्मक कारण से
प्रतिभा की उत्पत्ति हो ही जाती है । किन्तु विचार करने पर यह दोष नहीं रह
जाता । कारण यह है कि अदृष्टजन्य प्रतिभा और व्युत्पत्त्यादिजन्य प्रतिभा उसी
प्रकार परस्पर-विलक्षण—भिन्न भिन्न हैं जिस प्रकार तृण से उत्पन्न, मणि से उत्पन्न
और अरणिमन्थन से उत्पन्न अग्नि परस्पर-विलक्षण हैं । अतः जैसे ‘तृणसत्त्वे
तार्णवह्न्युत्पत्तिः’ यह अन्वय और ‘तृणाऽभावे तार्णवह्नयभावः’ यह व्यतिरेक भी
उपपन्न हैं उसी प्रकार ‘अदृष्टसत्त्वे तज्जन्यप्रतिभाविशेषोत्पत्तिः’ यह अन्वय
और ‘अदृष्टाऽभावे तज्जन्यप्रतिभाविशेषाऽभावः’ यह व्यतिरेक बन जाते हैं । इसी
तरह व्युत्पत्त्यभ्यासजन्य प्रतिभाविशेष के साथ व्युत्पत्त्यभ्यास के अन्वय-व्यतिरेक
भी उपपन्न हैं । फलतः उक्त व्यतिरेक-व्यभिचार नहीं होता । उभयविध प्रतिभा
में जो दो कार्यताएं हैं उनके अवच्छेदक भी उन दोनों मे रहने वाले ‘वैलक्षण्य’