रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 58, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ें२६ रसगङ्गाधरः
वाच्यम् । तादृशानेकस्थलगतादृष्टद्वयकल्पनापेक्षया कॢप्तव्युत्पत्त्यभ्यासयो-
रेव प्रतिभाहेतुत्वकल्पने लाघवात् । अतः प्रागुक्तसरणिरेव ज्यायसी ।
दित्यर्थः । प्रतिबन्धकाभावे सत्येव कारणसत्त्वे कार्योत्पत्तेस्तत्र प्रतिबन्धकसत्त्वेन न
कार्योत्पत्तिर्न तु कारणीभूतादृष्टाभावेन, व्युत्पत्त्यभ्यासयोश्च जातयोस्ताभ्यां प्रतिबन्ध-
कादृष्टविनाशेन जायते पश्चात् प्रतिभा स्वजनकादृष्टेनापीत्याशङ्कां खण्डयति—न
चेत्यादिना । दृष्टप्रतिबन्धकाभावादाह—अदृष्टान्तरमिति । कारणीभूतादृष्ट-
विरोध्यदृष्टमित्यर्थः । व्युत्पत्त्यभ्यासोत्पत्तौ जायमानायां प्रतिभायामदृष्टजन्यत्वस्यानु-
पलव्धेर्जनकीभूतमदृष्टं प्रतिबन्धकीभूतमदृष्टं चेति द्वयमपि कल्प्यमेव, तत्र व्युत्पत्त्य-
भ्यासयोः (स्वमते प्रतिभाकारणत्वेन) परमते च प्रतिबन्धकीभूतादृष्टविनाशकत्वेन
क्लृप्तत्वात्तयोर्हेतुत्वमात्रं कल्प्यम्, परपक्षाऽभ्युपगमे तु अदृष्टद्वयकल्पनं व्युत्पत्त्यादौ
प्रतिबन्धकादृष्टनाशकत्वकल्पनं चेति गौरवमित्यतस्त्याज्य एष पक्ष इत्याशयवा-
नाह—अदृष्टद्वयेत्यादि । अदृष्टद्वयम् = कारणीभूतमेकं प्रतिबन्धकीभूतं चापर-
मित्यदृष्टद्वयम् । यत्र चाऽदृष्टसत्त्वेऽपि प्रतिबन्धकादृष्टवशात् कार्यविलम्बस्तत्र
कदाचिद् व्युत्पत्त्यादेरनन्तरं काव्योत्पत्तावपि तस्य प्रतिबन्धकनाश एवोपक्षीणत्वान्न
काव्यकारणत्वम् । अतः = लाघवानुगृहीतत्वेन । प्रागुक्तसरणिः = क्वचित् केवलमदृष्टं
क्वचिच्च व्युत्पत्त्यभ्यासाविति पक्षः । यत्र तु सत्यपि कारणीभूतेऽदृष्टे प्रतिभोत्पत्तौ
विलम्बः, जातायां वा प्रतिभायां काव्यनिर्माणे विलम्बस्तत्र दृष्टप्रतिबन्धकाभावे
प्रतिबन्धकादृष्टं वा कल्प्यम्, उद्बोधकाऽभावो वेति न काचिदनुपपत्तिः ।
नन्वदृष्टजन्यप्रतिभासत्त्वेऽपि व्युत्पत्त्यभ्यासजन्यप्रतिभाया अनुदयात् कारणत्वा-
भिमतसत्त्वेऽपि कार्यान्त्वाऽभितानुत्पत्तिरित्यन्वयव्यभिचारः, एवं प्रकृतादृष्टाभावेऽपि
व्युत्पत्त्यभ्यासाभ्यां प्रतिभोदयात् कारणत्वाभिमताऽभावेऽपि कार्यत्वाभिमतोत्पत्तिरिति
व्यतिरेकव्यभिचारोऽदृष्टप्रतिभयोः व्युत्पत्त्यभ्यासप्रतिभयोश्चेति कथं कारणताग्रहो-
अत्यन्त गौरवग्रस्त होने से उपेक्षणीय है । कल्पना-लाघव तो इसीमे है कि उभय-
सम्मत व्युत्पत्ति-अभ्यास को हीं उक्त स्थल मे प्रतिभा का कारण मान लिया जाय ।
अतः लाघवानुगृहीत पूर्वोक्त पक्ष ही अधिक उपयुक्त है कि प्रतिभा कहीं केवल
अदृष्ट से ओर कहीं व्युत्पत्ति और अभ्यास इन दोनों से उत्पन्न होती है ।
यदि कहीं प्रतिभाजनक अदृष्ट के रहते हुए भी काव्य-निर्माण मे विलम्ब के आधार
पर काव्यजनक प्रतिभा की उत्पत्ति मे विलम्ब सिद्ध हो तो वहाँ दृष्ट प्रतिबन्धक या
उसके अभाव मे अदृष्ट प्रतिबन्धक की कल्पना करनी चाहिए । अथवा अदृष्ट के
उद्बोधक की ही अनुपस्थिति मानकर व्याख्या करनी चाहिये ।