सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 56, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 56

२४ रसगङ्गाधरः
वान्मानाभावात्कार्यस्यान्यथाप्युपपत्तेश्च । लोके हि बलवता प्रमाणेनाऽऽग-
मादिना सति कारणतानिर्णये पश्चादुपस्थितस्य व्यभिचारस्य वारणाय
जन्मान्तरीयमन्यथानुपपत्त्या कारणं धर्माधर्मादि कल्प्यते । अन्यथा तु
व्यभिचारोपस्थित्या पूर्ववृत्तकारणतानिर्णये भ्रमत्वप्रतिपत्तिरेव जायते ।
हेतुः--गौरवादिति । तत्रादृष्टमात्रेण कार्योत्पत्तौ तदतिरिक्तयोस्तयोः कारणत्वा-
भ्युपगमे गौरवादित्यर्थः । यद्वा जन्मान्तरीययोस्तयोः प्रत्यक्षमनुपलम्भादनुमानादिना
तत्कल्पने गौरवादित्यर्थः । ननु प्रमाणसिद्धेऽर्थे गौरवमकिञ्चित्करमित्यत आह--
मानाऽभावादिति । तयोर्बालकविप्रतिभाकारणत्वे दृढतरप्रमाणाऽभावादित्यर्थः ।
कार्यहेतुकमनुमानमेव प्रमाणमित्यत आह—कार्यस्येत्यादि । कार्यस्य प्रतिभाया
अन्यथा = अदृष्टमात्रेणैवोपपत्तेस्तदन्यथाऽनुपपत्तिमूलकानुमानस्य प्रसराभावादित्या-
शयः । यद्यपि जन्मान्तरीयव्युत्पत्त्यभ्यासयोरदृष्टद्वारेणैव कारणत्वं सम्भवदुक्तिकमि-
त्यत्राप्यदृष्टजन्यैव प्रतिभा प्रतीयते तथापि व्यापारेण व्यापारिणोऽन्यथासिद्धत्वा-
भावाज्जन्मान्तरीययोस्तयोः प्रतिभाकारणत्वोक्तिः पूर्वपक्षिणो न विरुध्यते । अत
एवोक्तं गौरवं जन्मान्तरीयव्युत्पत्त्यादितज्जन्यादृष्टकल्पनेन वरं व्याख्येयम् ।
कार्यान्यथोपपत्तिमेव विवृणोति—लोक इत्यादिना । व्यभिचारस्य = कारणाभावे-
ऽपि कार्यभाव इत्याकारस्य व्यतिरेकव्यभिचारस्य कारणताविघातकस्य । अन्यथाऽनु-
पपत्त्या = ऐहिककारणाभावे जन्मान्तरीयस्याऽपि कारणस्याऽनभ्युपगमे कार्योत्पत्त्यनु-
पपत्त्या । कारणं धर्माधर्मादि = कारणीभूतं कर्मादि तज्जन्यं द्वारभूतं धर्माधर्मादि च ।
किया जा सकता, क्योंकि प्रतिभास्वरूप कार्य की जन्मान्तरीय व्युत्पत्त्यादि के
बिना भी देवादिप्रसादजन्य अदृष्टमात्र से उत्पत्ति हो जाने से उक्त प्रतिभा में
व्युत्पत्त्यादिकार्यत्व ही सिद्ध नही होता । तात्पर्य यह है कि लोक-व्यवहार मे
जन्मान्तरीय किसी पदार्थ को कारण और उससे उत्पन्न अदृष्ट को व्यापार-कारण
तभी माना जाता जब उस पदार्थ मे किसी कार्य की कारणता श्रुति-स्मृति आदि
अबाधित प्रमाण से सिद्ध हो और वह कारणीभूत पदार्थ प्रकृतजन्म में उपलब्ध न
हो । किन्तु यदि किसी पदार्थ मे किसी कार्य की कारणता किसी अविप्रतिपन्न प्रमाण
से निर्णीत न हो तो उस पदार्थ और उस कार्य के बीच व्यतिरेक-व्यभिचार¹ होने से
उस पदार्थ मे कारणता के सिद्ध न होने से जन्मान्तरीय उस पदार्थ मे कारणता
का निश्चय भ्रान्त ही होता, यथार्थ नहीं ।
१. जिसे कारण मानना अभीष्ट हो उसके बिना हीं कार्य की उत्पत्ति होने
पर व्यतिरेक-व्यभिचार होता है—'कारणत्वेनाऽभिमताऽभावेऽपि कार्यत्वा-
ऽभिमतोत्पत्तिः ।'