रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

१८ रसगङ्गाधरः
त्वात् । काव्यजीवितं चमत्कारित्वं चाविशिष्टमेव । गुणत्वालंकारत्वा-
देरननुगमाच्च ।
दुष्टं काव्यमिति व्यवहारस्य बाधकं विना लाक्षणिकत्वा-
योगाच्च । न च संयोगाभाववान्वृक्षः संयोगीतिवदंशभेदेन दोषरहितं दुष्ट-
समानमित्यतस्तस्यापि काव्यत्वमस्त्येवेत्याशयवानाह—काव्यजीवितमित्यादि । ‘यः
कौमारहरः' इत्यादौ काव्यत्वस्यालङ्कारविरहेऽपि स्वयमभ्युपगमाच्चैतदेव युक्तमित्यपि
बोध्यम् । ननु तत्रापि कथञ्चिदलङ्कारादयः सन्त्येवेत्यत आह—गुणत्वादीति ।
गुणानामलंकाराणां चानिश्चिततया गुणत्वादेरननुगमान्न तेन रूपेण गुणादीनां लक्षणे
प्रवेशः, सर्वगुणप्रवेशेऽसम्भवः, तद्व्यक्तित्वेन प्रवेशे तु परस्पराभावेन व्यभिचार
इति तात्पर्यम् ।
इदानीमदोषाविति विशिष्य निराचष्टे—दुष्टमित्यादिना । दुष्टं काव्यमिदं पद्य-
मित्यनेन पद्ये दोषयुक्तकाव्यत्वं विधीयते । तत्र यदि दोषयुक्तस्य काव्यत्वमेव न प्रकाश-
कृन्मते, काव्यस्य च दोषयुक्तत्वं नेति तर्हि तन्मत एतादृशव्यवहारानुपपत्तिः । ननु
प्रकृत व्यवहारे काव्यपदं लक्षणया यत्किञ्चल्लक्षणविशिष्टकाव्यवदाभासमानवा-
क्यपरमिति न व्यवहारानुपपत्तिरित्यत्राह—बाधकं विनेत्यादि । मुख्यार्थस्य बाधे
हि लक्षणा भवति । प्रकृते च विधेयाऽविमर्शादोषयुक्तेऽपि 'न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयः'
इत्यादौ काव्यत्वस्य ध्वनिकारादिसम्मतत्वेन काव्यपदमुख्यार्थस्य स्पष्टं दुष्टपदार्थे-
नाऽन्वये बाधकाभावात्तात्पर्यानुपपत्त्यभावश्चेति न लक्षणा शक्याऽऽश्रयितुमिति भावः ।
काव्यत्वस्याऽव्याप्यवृत्तित्वमङ्गीकृत्य कृतामाशङ्कां निरस्यति—नचेत्यादिना ।
अयम्भावः—काव्यत्वं संयोगादिवदव्याप्यवृत्ति । अव्याप्यवृत्तित्वं च तस्यैव यः स्वा-
धिकरणे एकदेशेन विद्यमानः सन्देशान्तरेणाऽविद्यमानः । यथा वृक्षे कपिसंयोगः
शाखाविशेषाऽवच्छेदेन वर्त्तमानः सन्नपि शाखान्तरमूलाद्यवच्छेदेनावर्त्तमानोऽव्याप्य-
वृत्ती । यस्यैकस्मिन्ने वाधिकरणे देशभेदेन भावाऽभावौ सोऽव्याप्यवृत्तीति तात्पर्यम् ।
सम्मत काव्यों को भी अकाव्य कहा जा सकता है, जिससे उनमें काव्य-लक्षण की
संगति से अतिव्याप्ति दोष उनके लक्षण में अपरिहार्य हो जायेगा । साथ ही, गुणों
और अलंकारों में अनुगत किसी गुणत्व और अलंकारत्व धर्मों के सिद्ध न होने से
गुणांलंकारादिघटित काव्य-लक्षणं का अनुगम (=स्पष्टप्रतिपत्ति) भी न हो
सकेगा ।
काव्य-लक्षण में 'अदोषौ' यह अंश भी अनुचित है, क्योंकि 'दुष्टं काव्यमिदं
पद्यम्' यह व्यवहार सुप्रसिद्ध है । इससे काव्य का दोषयुक्त होना भी प्रमाणित
होता है । अतः ऐसे काव्यों में 'अदोषौ' पद से घटित लक्षण की अव्याप्ति हो
जाएगी ।