रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

१० | रसगङ्गाधरः

प्रतिपादकशब्दत्वम्, यत्प्रतिपादितार्थविषयकभावनात्वं चमत्कारजनक-
भावना—भावनाविशेषः, तद्विषयो योऽर्थः—रमणीयोऽर्थः, तस्य प्रतिपादकः शब्दः
काव्यम्, तत्त्वं च काव्यत्वमितिप्रथमलक्षणार्थः । अत्र विषयभेदेन व्यक्तिभेदेन च
भावनाविशेषस्याप्यानन्त्याद् गौरवमित्यतो लक्षणान्तरमाह—यत्प्रतिपादितेत्यादि ।
भावनात्वम् = भावनाविशेषत्वम्—भावनाविशेषस्यैव चमत्कारजनकत्वेनातिप्रसक्तस्य
भावनात्वस्य जनकतायच्छेदकत्वाभावात् । पूर्वनिर्दिष्टत्वाच्च सर्वत्र ग्रन्थ-
कृता विशेषशब्दो नोपात्तः । जनकतायच्छेदकमिति । काव्यार्थविषयको
भावनाविशेषश्चमत्कारजनकः, तस्मिन् भावनाविशेषे जनकता, तस्याश्चावच्छेदकं =
काव्यार्थविषयकभावनाविशेषत्वम् । येन रूपेण जनकता तद्रूपं जनकतायच्छेदकम् ।
जनकतासमानाधारं हि (यत्र यत्र जनकता वर्त्तते तत्र तत्र वर्त्तमानम्) अनतिप्रसक्तम्
(जनकता यत्र न वर्त्तते तत्रावर्त्तमानम्) किमपि जनकताऽवच्छेदकं भवति । प्रकृते
जनकताऽर्थविषयकभावनाविशेषे, तत्समानाधारो धर्मोऽर्थविषयकभावनाविशेषत्वम्
इति भवत्येतदवच्छेदकमर्थविषयकभावनाविशेषनिष्ठजनकतायाः । जनकता च
तेनावच्छेदकेनावच्छिन्ना । अवच्छेदकघटकीभूतस्थाप्यवच्छेदकत्वम् इति अर्थोऽपि
जनकताऽवच्छेदकः । भावनाविशेषविषयीभूतस्याप्यवच्छेदकघटकीभूतत्वेन तथा-
विधार्थ एवावच्छेदको नार्थान्तरम् । अत एव स्वविशिष्टेत्यादिलक्षणेऽर्थस्यैव
जनकताऽवच्छेदकत्वमुक्तम् । जनकता च जन्यतानिरूपिता भवति । जन्याभावे
किमपि जनकमपि न भवति । अतो जनकं जन्यसापेक्षम् । जनकताऽप्यत एव जन्यता-
सापेक्षा । कपालं घटस्य जनकम्, घटश्च कपालाज्जन्यः । तन्तुः पटस्य जनकः,
पटश्च तन्तुजन्यः । अतः कपाले सा जनकता, घटे च जन्यता । परन्तु कपाले
या जनकता सा न पटनिष्ठजन्यतासापेक्षा, तन्तौ या जनकता सा न घटनिष्ठजन्यता-
सापेक्षेति हेतोः कपालनिष्ठजनकता घटनिष्ठजन्यतासापेक्षत्वादेतन्निरूपिता—(घट-
निष्ठाजन्यता निरूपिता कपालनिष्ठजनकता) भवति, जन्यतायां चात्र पक्षे निरूपकता
वर्त्तते । एवं व्यत्यासेन जन्यताऽपि जनकता निरूपिता भवति । तत्र यथासम्भवं
वचनविन्यासः शाब्दबोधे कर्त्तव्यः । यदि जन्यं विशेष्यभूतं तर्हि जनकता निरूपिता
जन्यता, जनकं यदि `विशेष्यभूतं तर्हि जन्यतानिरूपिता जनकतातेति कथ्यते । अतश्च
प्रकृतलक्षणे चमत्कारजनकतावच्छेदकमित्यस्य चमत्कारनिष्ठजन्यता निरूपितार्थ-
विषयकभावनानिष्ठजनकताया अवच्छेदकमिति सरलार्थः । लक्षणे यत्तत्पदे शब्दं
परामृशतः । अतस्तत्त्वमित्यस्य शब्दत्वमर्थः । भावनाविशेषत्वस्य सर्वेष्वेव भावना-

(क) चमत्कारजनक भावनाविशेष के विषयीभूत (= रमणीय) अर्थ का प्रतिपादक
शब्द (वाक्य) काव्य है, अथवा (ख) जिस शब्द से प्रतिपादित अर्थ की भावना
(भावनाविशेष) में रहने वाला भावनात्व (= भावनाविशेषत्व) भावनाविशेषनिष्ठ