रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 43, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंतावच्छेदकं तत्त्वम्, स्वविशिष्टजनकतावच्छेदकार्थप्रतिपादकतासंसर्गेण
चमत्कारत्ववत्त्वमेव वा काव्यत्वमिति फलितम्।
विशेषेष्वेकतया नात्र लक्षणे पूर्वलक्षणवद् भावनाविशेषानन्त्यप्रयुक्तं गौरवम्। अत्र
च लक्षणे 'प्रत्युच्चारणं शब्दो भिद्यते' इति मताश्रयणे तु यत्पदेनानुपूर्वी विवक्षणीया,
तत्त्वमित्यस्यापि तादृशानुपूर्वीकत्वमित्यर्थो ग्राह्यः। तथा च यादृशानुपूर्वीप्रतिपादि-
तार्थविषयकभावनात्वं चमत्कारनिष्ठजनकताया अवच्छेदकं तादृशानुपूर्वीकत्वं काव्य-
त्वमिति लक्षणार्थोऽवसेयः। अननुगतार्थकयत्तच्छब्दयोरत्र लक्षणे प्रवेशेऽपि न क्षतिः,
एतादृशाननुगमस्य व्यवहारबाधकत्वाऽभावात्। अथवा भावनाविशेषत्वस्यावच्छेद-
कत्वमभ्युपगत्य—'चमत्कारनिष्ठजन्यतानिन्नूपितभावनाविशेषनिष्ठजनकतावच्छेदका-
वच्छिन्न ( भावनाविशेष ) विषयीभूतार्थप्रतिपादकशब्दत्वं काव्यत्वम्' इति, अर्थस्या-
वच्छेदकत्वपक्षे तु—'चमत्कारनिष्ठजन्यतानिन्नूपितभावनाविशेषनिष्ठजनकतावच्छेद-
कार्थप्रतिपादकशब्दत्वं काव्यत्वम्' इति लक्षणं बोध्यम्। अर्थस्यावच्छेदकत्वाभ्युपगमे
लाघवं चापाततो दृश्यत एव। अत्र च भावनाविशेषतवस्यैवावच्छेदकत्वं ग्रन्थकृदभि-
मतम् न भावनात्वस्य, 'कारणं च तदवच्छिन्ने भावनाविशेषः' इत्युक्तत्वात्। अतश्च
भावनात्वस्यावच्छेदकत्वेऽपि लक्षणे तत्प्रवेशे न तात्पर्यम्, भावनात्वस्य काव्यतदि-
तरार्थभावनामात्रवृत्तितयाऽव्यावर्त्तकत्वादित्यादिकथनं चिन्त्यम्। अत्र च काव्य-
लक्षणघटकपदार्थानां यथायथं विशेषणविशेष्यरूपेण निवेशादिदं 'प्रकारविधया'
लक्षणकरणम् इति प्रसिद्धिः। अत्र चाधिकपदार्थोपस्थितेर्गौरवम्। अतः संसर्ग-
मुद्रया लक्षणान्तरमाह—स्वविशिष्टेत्यादि। संसर्गविधया लक्षणकरणे तु लक्षण-
घटकानां बहूनां पदार्थानां संसर्गमध्ये प्रवेशात्पदार्थोपस्थित्यादिकृतं लाघवं भवति।
चमत्कारजनकता का अवच्छेदक हो वह शब्द काव्य है, अथवा (ग) 'स्वविशिष्टज-
नकतावच्छेदकार्थप्रतिपादकत्व' [स्व(=चमत्कारत्व) से विशिष्ट (=चमत्कार)
में वर्त्तमान जन्यता से निरूपित (अर्थविषयक) भावनाविशेष में वृत्ती जनकता के
अवच्छेदकीभूत अर्थ का प्रतिपादक होना] इस परम्परा सम्बन्ध से चमत्कारत्ववान्
शब्द ही काव्य है। प्रथम लक्षण में निर्दिष्ट भावनाविशेष के व्यक्तिभेद तथा विषय-
भेद से अनन्त होने से सकलभावनाविशेषनिष्ठ भावनाविशेषत्वस्वरूप एक अनुगत
धर्म को आधार मानकर लघुतर द्वितीय लक्षण किया गया है। यथासंभव विशेषण-
विशेष्य के क्रम से पदार्थों को निविष्ट करके किया गया द्वितीय लक्षण 'प्रकारमुद्रा'
से और लक्षणघटक अनेक पदार्थों को संसर्गकोटि में रखकर किया गया तृतीय
कक्षण 'संसर्गमुद्रा' से विहित है। संसर्गमुद्रा से किए गए लक्षण में पदार्थोपस्थित्यादि
में लाघव होता है किन्तु प्रकृत में निर्दिष्ट परम्परा सम्बन्ध के प्रामाणिक न होने
से द्वितीय लक्षण ही उत्तम है।