रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

८ रसगङ्गाधरः
रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम् ॥
रमणीयता च लोकोत्तराह्लादजनकज्ञानगोचरता । लोकोत्तरत्वं चा-
रमणीयेत्यादि—रमणीयस्यार्थस्य प्रतिपादकः शब्दः काव्यम् । प्रतिपत्तिश्चात्र
ज्ञानम्, तज्जनकः शब्दः काव्यम् । अत्र 'शब्द इत्यनुक्तौ रमणीयार्थज्ञानजनकाभिन-
यादावतिव्याप्तिरतस्तदुपादानम् । प्रतिपादकेत्यनेन वाचकलक्षकव्यञ्जकानां सर्वेषा-
मेव ग्रहणम्, तेषां तथाविधार्थज्ञानजनकत्वादविशेषात् । अत एव वाचक इति लक्षक
इति व्यञ्जक इति वा नोक्तम् । उपस्थितिश्च वाचकत्वादिना भवतु, तत्र न विशेषः ।
शब्दश्चात्र वाक्यात्मको महावाक्यात्मको वा विवक्षितः, शब्दस्य मूलतो वाक्यात्मक-
त्वात् । अत एव वाक्यादेव विवक्षितार्थबोधः । पदमात्रे काव्यत्वव्यवहाराभावश्चा-
परो हेतुरत्र । यत्र च पदे तदंशे वोत्कर्षाधायकत्वं व्यञ्जकत्वादिना तत्रापि तद्घटित-
वाक्य एव काव्यत्वम्, अन्यथैकस्मिन्नेव वाक्येऽनेककाव्यत्वप्रसङ्गः । अर्थप्रतिपादकः
शब्दः काव्यमित्युक्तौ गौश्चलतीत्यादावतिव्याप्तिरतो रमणीयत्वमर्थस्य विशेषणम् ।
रमणीयशब्दप्रतिपादके व्याकरणकोशादौ काव्यत्वातिप्रसङ्गनिरासाय तत्रार्थ-
सन्निवेशः । शब्दे रमणीयत्वं चार्थरमणीयत्वेनैव काव्यत्वोपयोगि, न स्वरूपगतम्,
गुणालङ्कारादेरुपलक्षणत्वोक्तेः । रमणीयार्थप्रतिपादकत्वक्षमत्वं च यदि रमणीयत्वं
विवक्षितं तर्हि स्वरूपतोऽपि शब्दे तदस्तु कथञ्चित् ।
अत्रेदं बोध्यम् —रमणीयत्वं व्युत्पत्तिश्रद्धातिशयादिभेदाद् भिद्यते । लोकोत्तरा-
ह्लादोऽप्यत एव भिन्न एव । अतो योगिनो यादृशं रमणीयत्वं तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थे
तादृशं नान्यत्रेति रमणीयार्थप्रतिपादकशब्दत्वसामान्यं न काव्यत्वपर्यवसायि ।
अतो रमणीयार्थविशेष एव प्रकृतोपयोगी । स चायं विशेषः किं स्वरूप इत्यादि निरू-
पयितुकामो रमणीयत्वमादौ व्याचष्टे—रमणीयता चेत्यादिना । यद्विषयकज्ञाने
लोकोत्तराह्लादजनकता तत्त्वं रमणीयत्वम् इति तात्पर्यम् । ज्ञानपदं चात्र
भावनापरमिति वक्ष्यत्यग्रे । अर्थस्याऽज्ञातस्याह्लादाऽजनकत्वात् परित्यज्य
ज्ञानगोचरतापर्यन्तानुधावनम् । ज्ञायमानश्चार्थो न लोकोत्तराह्लादजनकः,
अर्थाऽभावे तदनुदयप्रसङ्गात् । अतोऽर्थज्ञानस्य तादृशाह्लादजनकत्वमभिहितं
ग्रन्थकृता । लोकोत्तरत्वं निर्वक्ति—लोकोत्तरत्वमिति । अनुभवसाक्षिकः=
दूसरा रूप महत्त्वपूर्ण है, क्योंकि सभी काव्यों में गुणालंकारादि का होना ग्रन्थकार
की दृष्टि मे आवश्यक नहीं है । ]
रमणीय अर्थ का प्रतिपादक शब्द काव्य है ॥ १ ॥
जिसके ज्ञान (भावना) से लोकोत्तर आह्लाद उत्पन्न होता हो वही अर्थ रमणीय
होता है । आह्लादनिष्ठ लोकोत्तरत्व चमत्कारत्वनामक 'जाति' का ही नामान्तर है ।
आह्लाद में इस जाति के अस्तित्व में प्रमाण सहृदयों—काव्यार्थविषयक भावना से