रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 311, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमाननम् २७९
इष्टप्राप्त्यादिजन्मा सुखविशेषो हर्षः ।
तदुक्तम्--
'देवभर्तृगुरुस्वामिप्रसादः प्रियसंगमः ।
मनोरथाप्तिरप्राप्यमनोहरधनागमः ।।
अथोत्पत्तिश्च पुत्रादेर्विभावो यत्र जायते ।
नेत्रवक्त्रप्रसादश्च प्रियोक्तिः पुलकोद्गमः ।।
अश्रुस्वेदादयश्चानुभावा हर्षं तमादिशेत् ।।' इति ॥
उदाहरणम् --
अवधौ दिवसावमानकाले भवनद्वारि विलोचने दधाना ।
अवलोक्य समागतं तदा मामथ रामा विकसन्मुखी बभूव ।
अत्रावधिकाले प्रियागमनं विभावः । मुखविकासोऽनुभावः ।
इष्टप्राप्त्यादीति । आदिशब्देनानिष्टनिवृत्त्यादिर्गृह्यत इति रसचन्द्रिका ।
तच्च तदैव शोभते यद्यनिष्टनिवृत्त्या दुःखाभावातिरिक्तं किमपि भावरूपं भवतीति
मन्यते । न चैवमनुभवसिद्धम् । अनिष्टनिवृत्त्यनन्तरं कस्यचनेष्टस्य प्राप्तौ जायमानं
सुखन्तु नानिष्टनिवृत्तिज यम् । अत एव स्वयमेव ग्रन्थकृदाहादिपदग्राह्यं
तदुक्तमिति ग्रन्थेन । प्रियसङ्गम इत्युपलक्षणं प्रियासंगमस्यापि । अप्राप्येति ।
दुष्प्राप्येत्यर्थः । दुष्प्राप्यानिष्टधननिवृत्त्यर्थं मनोहरेति धनविशेषणम् । सर्वेषामेतेषा-
मिष्टप्राप्तिरूपत्वेऽपि गोबलीवर्दन्यायेन ब्राह्मणवसिष्ठन्यायेन वा पृथगुपादानम् ।
अवधावित्यदिपद्यं स्पष्टार्थम् ।
प्रियागमनमित्यत्र आगमनमुत्तरपदम् । अनुभाव इति । आभ्यां हर्षो भावो
इष्ट वस्तु की प्राप्ति आदि से उत्पन्न सुखविशेषात्मक चित्तवृत्तिविशेष को
हर्ष कहते ।
यही बात संगीतरत्नाकर में कही गयी है—
"जिस चित्तवृत्ति-विशेष के विभाव होते हैं—देवता, राजा, गुरु और स्वामी
(पति) की प्रसन्नता; प्रिय के साथ मिलन; मनोरथ ( उत्कटेच्छाविषयीभूत वस्तु )
की प्राप्ति; उस प्रकार के धन का लाभ जो सरलता से प्राप्त करने योग्य नहीं होता
और पुत्र-पुत्री आदि की उत्पत्ति तथा अनुभाव होते—नेत्रों और मुख की प्रसन्नता;
प्रिय वचन; रोमाञ्च, अश्रु एवम् स्वेद (पसीना) आदि उसे ही हर्ष कहना चाहिए ।।"
इसका उदाहरण निम्नलिखित है—
"मेरे आगमन की अवधि जो सायं सन्ध्या थी उस समय घर के दरवाजे पर
अपनी आँखें टिका कर खड़ी मेरी प्रियतमा ने जब मुझे आया हुआ देखा तब उसका