रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 310, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ें२७८ रसगङ्गाधरः
हर्षादयस्तु --
हर्षस्मृतिब्रीडामोहधृतिशङ्काग्लानिदैन्यचिन्तामदश्रमगवनिद्रामतिव्या-
घित्राससुप्तविबोधा मर्षावहित्थोन्मादमरणवितर्कविषादौत्सुक्या वेगजड-
तालस्यासूयापस्मारचपलताः । प्रतिपक्षकृताधिककारादिजन्मा निर्वेदश्चेति
त्रयस्त्रिंशद्व्यभिचारिणः । गुरुदेवनृपपुत्रादिविषया रतिश्चेति चतुस्त्रिंशत् ।
एतेन वात्सल्याख्यं पुत्राद्यालम्बनं रसान्तरमिति परास्तम् । उच्छृङ्खल-
ताया मुनिवचनपराहतत्वात् ।
तत्र
त्यालम्बनं तत्राप्यालम्वनस्य आलम्बनत्वेन न निमित्तत्वमपि तु तद्व्यक्तित्वेनैवेति
ज्ञेयम् । क्वचित्—सविषयकभावस्थले ।
भावान् परिगणयति—हर्षेत्यादिना । 'माङ्गलिकतया हर्षनिरूपणं प्रथमं
रोचते पण्डितराजाय' इति रसचन्द्रिका । काव्यविषयत्वाद्वा तथा कृतम् ।
मुनिवचनेत्यादि । यदि वात्सल्यमपि रसान्तरं स्यात्तर्हि सर्वज्ञेन मुनिना
तस्यापि स्थायिभावरूपेण पुत्रादिविषयकरतेर्गणना कृता स्यात्, न चैवमित्यतो न
वात्सल्यं रसान्तरम् । अत एव च पुत्रादिविषया रतिरपि भाव एव, न स्थायि-
भाव इत्याशयः ।
हर्ष आदि भाव निम्न-निर्दिष्ट हैं—
(१) हर्ष, (२) स्मृति, (३) ब्रीडा, (४) मोह, (५) धृति, (६) शङ्का, (७)
ग्लानि, (८) दैन्य, (९) चिन्ता (१०) मद, (११) श्रम, (१२) गर्व, (१३) निद्रा,
(१४) मति, (१५) व्याधि, (१६) त्रास, (१७) सुप्त, (१८) विबोध, (१९) अमर्ष,
(२०) अवहित्था, (२१) उग्रता, (२२) उन्माद, (२३) मरण, (२४) वितर्क, (२५)
विषाद, (२६) औत्सुक्य, (२७) आवेग, (२८) जड़ता, (२९) आलस्य, (३०) असूया,
(३१) अपस्मार और (३२) चपलता । शत्रु द्वारा धिक्कारने-ललकारने आदि से
उत्पन्न, (३३) निर्वेद—वैराग्य भी एक भाव है । इनके अतिरिक्त, गुरु-विषयक,
देव-विषयक, नृप-विषयक, और पुत्रादि-विषयक (३४) रति भी एक भाव है ।
इस प्रकार चौंतीस (३४) भाव हुए ।
कुछ लोग पुत्रादि-विषयक वात्सल्य को भी एक अन्य रस मानते । पुत्रादि-
विषयक रति इसका स्थायिभाव होना चाहिए था । किन्तु पुत्रादि-विषयक
रति का भरत मुनि द्वारा एक व्यभिचारि-भावरूप में परिगणन न किये जाने से इसे
स्थायिभाव मानकर वात्सल्य रस मानना उच्छृङ्खलता मात्र है । अतः वात्सल्य
को रस नहीं माना जा सकता ।