सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 309, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 309

प्रथमाननम् २७७
विभावस्त्वत्र व्यभिचारिणो निमित्तकारणसामान्यम् । न तु रसस्येव सर्वथै-
वालम्बनोद्दीपने अपेक्षिते । यदि तु क्वचित्संभवतस्तदा न वार्येते ।
भावान्तरापेक्षयाऽतिशयचमत्कारवत्त्वे गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वापत्तिस्तथापि स्वमते नान्त-
रीयकस्य भावस्य चमत्कारातिशयवत्त्वं न कथञ्चिदभ्युपेयते, यथा गर्वादावमर्षस्य
अत एव 'नान्तरीयकतया तनिमानमावहतो व्यभिचार्यन्तरस्य' इत्यनुपदमेवोक्तम् ।
तत्र तनिमानमित्यस्य शैथिल्यमत एवाऽचमत्कारित्वमित्यर्थः । यद्यपि चात्र प्रधानी-
भूतस्य भावस्य चमत्कारातिशयजनकत्वेनोत्तमोत्तमकाव्यत्वम्, रसध्वनिस्थलेऽपि तथैव
तथापि सामग्रीवैकल्याद्विषयस्वभावाच्च भावध्वन्यादिस्थले न तावानानन्दो यावान्
रसध्वनिस्थले । अत उत्तमोत्तमत्वेऽप्युभयोः किञ्चित्तारतम्यमस्त्येव । विभागे
चैतत्तारतम्यं न बाधकमिति नोत्तमोत्तमत्वव्याघातो भावध्वनेरिति बोध्यम् ।
अन्यथेति । गुणीभूतस्य नान्तरीयकस्यापि भावस्य गुणीभूतव्यङ्ग्यव्यपदेशहेतु-
त्वाभ्युपगमे सतीत्यर्थः । उच्छेद इति । गर्वादिध्वनावप्यमर्षादिभावस्य नान्त-
रीयकस्य नियमेन व्यङ्ग्यतया तत्रापि तमादाय गुणीभूतव्यपदेश एव स्यान्न तु भाव-
ध्वनिव्यपदेश इत्याशयः ।
निमित्तेत्यादि कारणतावच्छेदकं च तद्व्यक्तित्वमेव । आलम्बनत्वादिना
कारणत्वं तु न घटते, निर्विषयाणां ग्लान्यादिभावानामालम्बनाभावेन तत्त्वेन कारणत्वे
व्यतिरेकव्यभिचारात् । अतो यत्रापि भावे देवादिविषयकरत्यादौ शङ्कादौ च सम्भव-
जब एक प्रधान भाव के व्यञ्जक विभावादि से भिन्न¹ विभावादि सामग्री से किसी
दूसरे भाव की अभिव्यक्ति हो और वह दूसरा भाव चमत्कारातिशययुक्त हो । ऐसी
स्थिति में यह दूसरा भाव नान्तरीयक नहीं, अपितु अनान्तरीयक होगा । अत
एव नान्तरीयक भाव की ध्वनि प्रधान रूप में अथवा चमत्कारातिशययुक्त भाव के रूप
में कथमपि सम्भव नहीं ।
व्यभिचारि-भाव के अभिव्यञ्जन में विभाव की कारणता विशेषरूप में
( विभाव अथवा आलम्बन-उद्दीपन के रूप में ) नहीं, अपितु एक निमित्त-
कारण के रूप में ही होती, न कि रस के अभिव्यञ्जन में जिस प्रकार विशेषरूप में
विभाव की कारणता होती उस प्रकार । यह विषय पहले भी स्पष्ट किया जा
चुका है । अतः मात्र उद्दीपन-विभावस्वरूप निमित्त कारण से, आलम्बन के बिना
भी, व्यभिचारि-भाव की अभिव्यक्ति हो ही सकती है । हाँ, यदि किसी भाव के
निमित्त कारण के रूप में आलम्बन और उद्दीपन दोनों ही सम्भव हों तो दोनों को
हीं निमित्त कारण मानना चाहिए ।
१. यह भिन्नता आंशिक रूप में ही प्रायः सम्भव है ।