सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 303, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 303

इत्यत्र हालाहलसदृशत्वप्रकारज्ञाने अतिव्याप्तेः। तस्य विप्रलम्भानु-
भावत्वेन रसाभिव्यञ्जकचर्वणाविषयत्वात्, चित्तवृत्तित्वाच्च। नाप्यखण्डम्;
तत्त्वे मानाभावात्। अत्रोच्यते--
कालागुरुद्रवेत्यादि। सा विरहकातरा बाला मुग्धा नायिका कालागुरुद्रवं
विरहोद्दीपकत्वाद् हालाहलवन्नितरां विजानती नीलोत्पलमालामपि व्यालावलिं
सर्पपंक्तिम् आ समन्तान्मनुते। किलेत्युत्प्रेक्षायाम्, वाक्यालङ्कारे वा। अत्र
वाचकलुप्तोपमोत्तरार्द्धे, रूपकमेव वा।
अनुभावत्वेनेति। विप्रलम्भकार्यत्वादित्याशयः। चित्तेत्यादि। ज्ञानमात्रस्य
चित्तवृत्तित्वेन हालाहलसदृशत्वप्रकारज्ञानस्यापि चित्तवृत्तित्वं स्पष्टम्। मानाभावा-
दिति। कारणतावच्छेदकतया, कार्यतावच्छेदकतया, शक्यतावच्छेदकतादितया वा
अनुगतप्रतीतिजनकस्याखण्डधर्मस्य सिद्धौ तस्य नित्यत्वे सत्यनेकसमवेतत्वाभा-
वाज्जातिबाधकत्त्वाक्रान्तत्वाद्वा जातित्वाऽसिद्धावखण्डोपाधित्वं सिद्ध्यति। प्रकृते
च विविधभावानां विविधकारणजन्यानां तद्व्यक्तित्वेनैव कार्यत्वं न तु भावत्वेन,
अतिप्रसक्तत्वादभावत्वस्य; विविधभावानां विविधास्वादजनकत्वेन च न भावत्वं
कारणतावच्छेदकमपि; विलक्षणहर्षादिषु सर्वेषु भावव्यपदेशस्य कविसम्प्रदायमात्र-
प्रसिद्धतया सर्वेषु भावेषु भावो भाव इत्यनुगतप्रतीत्यभावाच्च न भावत्वस्य तज्जन-
कत्वमपि; भावत्वेन रूपेण हर्षादीनां हर्षादिशब्दशक्यत्वाभावाच्च न तस्य शक्यता-
वच्छेदकत्वमपीति तस्याखण्डोपाधित्वे न किमपि मानमित्याशयः। यद्यपि
भावशब्देन सकलभावानामभिधाने भावत्वस्यैव शक्यतावच्छेदकत्वं तथापि भावशब्द-
स्यात्र पारिभाषिकतयाऽनुगतप्रतीत्यजनकत्वादेवाखण्डोपाधित्वाभाव इति हृदयम्।
"वियोगाकुल होने से काले अगर (=सुगन्धित-लकड़ी) के रस (घोल) को भी
विष के समान समझने वाली यह मेरी नवोढ़ा सखी नीले कमलों की माला को
भी साँप समझ रही है॥"
इस पद्य में 'कालागुरुद्रव में नवोढ़ा का विषसदृशत्व ज्ञान' उस नायिका में
आश्रित विप्रलम्भ शृङ्गार का अनुभाव (कार्य) है और इसीलिए विप्रलम्भ शृङ्गार
के अभिव्यञ्जक चर्वणा का विषय भी है हीं। उक्त ज्ञान के चित्तवृत्ति-स्वरूप होने
मे भी कोई सन्देह नहीं है। ऐसी स्थिति में रसाभिव्यञ्जक चर्वणा का विषय जो
विषसदृशत्व ज्ञानस्वरूप चित्तवृत्ति, जो वस्तुतः अनुभाव है (व्यभिचारी) भाव नहीं,
उसमें इस चतुर्थ भाव-लक्षण की अतिव्याप्ति का निराकरण नहीं किया जा सकता।
अतः यह लक्षण भी असंगत है। भावत्व का अखण्डोपाधि मानने में भी कोई
प्रमाण न होने से भावत्वाश्रय को भाव कहना भी संगत नहीं है।