सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 301, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 301

अस्तु वा प्राधान्येन ध्वन्यमानस्यापि भावस्य प्रान्ते रसाभिव्यञ्ज-
कत्वम् । तथापि देशकालवयोवस्थादिनानापदार्थघटिते पद्यवाक्यार्थे तथा-
प्यतिव्याप्तिः, तस्य विभावानुभावभिन्नत्वे सति रसाभिव्यञ्जकत्वात् ।

च रसस्याविर्भूतानन्दांशस्य चमत्कारातिशयवत्त्वस्य नियतत्वेन रसव्यञ्जकत्वे
भावस्य चमत्कारातिशयवत्त्वानुपपत्तिरिति न ध्वनिव्यपदेश्यत्वं सम्भवतीति भावः ।
धर्मिग्राहकमानमत्र सहृदयहृदयं तत्करणकः साक्षात्कारो वा, तदिदं मानं यदा रस-
मास्वादयति तदाविर्भूतानन्दांशमेव तम्, न तद्रहितमित्यर्थः ।
शिष्यबुद्धिवैशद्यायाभ्युपगमवादेनाह — अस्तु वेति । अस्मिंश्च पक्षे आनन्दाऽ-
विनाभूतरसापेक्षया भावस्य चमत्कारातिशयवत्त्वाभावेऽपि प्राधान्यस्य सापेक्षतया
व्यज्यमानस्य तस्य वाच्यातिशायित्वाद् भवति ध्वनिव्यवहारोपपत्तिरिति तात्पर्य-
मवसेयम् । सर्वस्यैव पदार्थस्य विभावाद्यन्यतमत्वेन तद्भिन्नत्वं न घटते ।
अतो वाक्यार्थेऽतिव्याप्तिरुच्यते, तस्य विभावाद्यन्यतमत्वाभावात् — तथापीति ।
प्राधान्येन ध्वन्यमानस्य भावस्य प्रान्ते रसाभिव्यञ्जकत्वस्वीकारेऽपि-
इत्यर्थः । तथाप्यतिव्याप्तिः इत्यत्र 'तस्यातिव्याप्तिः' इति पाठः श्रेयान् ।
तस्य = विभावानुभावभिन्नत्वे सति शब्दभिन्नत्वे सति रसाभिव्यञ्जकत्वमिति
लक्षणस्य । तथापीति पाठेऽपि अयमेवार्थस्तस्य । दर्पणादौ त्वत्रापि रसापे-
क्षयाप्यस्य भावस्य प्राधान्यमुक्तम् राजानुगम्यमानविवाहप्रवृत्तभृत्यवत् ।

ओर कोई रस अभिव्यक्त भी हो और दूसरी ओर वह रस सर्वाधिक चमत्कारी
न हो यह असम्भव है । यदि रस की अभिव्यक्ति होती तो उसे सर्वाधिक
चमत्कारी होना हीं है, क्योंकि जिस प्रमाण से रस का आस्वादन या अस्तित्व सिद्ध
होता वह प्रमाण उसे आनन्दातिशययुक्त तत्त्व के रूप में हीं सिद्ध करता, आनन्द-
रहित तत्त्व के रूप में नहीं । अतः जब रस आनन्दातिशययुक्त होकर हीं अभिव्यक्त
होता तो उसे अन्य भावादि की अपेक्षा कम चमत्कारी कैसे कहा जा सकता ? अतः
भावध्वनि-स्थल में अन्त में रस की अभिव्यक्ति मानने का प्रश्न हीं नहीं उठता ।
ऐसी स्थिति में भाव ध्वनि में पूर्वप्रदर्शित अतिव्याप्ति का कथमपि निराकरण नहीं
किया जा सकता । अतः उपर्युक्त तृतीय लक्षण असंगत है ।
यदि भावध्वनि-स्थल में भी कथञ्चित् रसाभिव्यक्ति मान ली जाय तो भी
उक्त तृतीय लक्षण को निर्दुष्ट नहीं कहा जा सकता, क्योंकि भाव-ध्वनि में अति-
व्याप्ति न होने पर भी देश-काल-वय अवस्था आदि से घटित काव्यार्थ में विभावानु-
भावभिन्नत्व, शब्दभिन्नत्व और रसाभिव्यंजकत्व इन तीनों अंशों के वर्तमान होने
से उस (काव्यार्थ) में अतिव्याप्ति तो अपरिहार्य है ।