रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

प्रथमाननम् २६१
यदाहुः—
ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे यमकादिनिबन्धनम् ।
शक्तावपि प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः ॥
सरलार्थः । एतच्च सामानाधिकरण्यं रसान्तरेणापि दोष एव । अत्र योजनाविशेषा-
पेक्षा इत्यनेन चानुप्रासादीनां रसचर्वणापेक्षप्रयत्नभिन्नप्रयत्ननिर्वर्त्यानामेव निषेध्य-
त्वमुच्यते । आपाततोऽधिकेत्यादिना च रसचर्वणापूर्वकालिकभावनावषयत्वं ज्ञाप्यते ।
अत एवैतेषां रसानामलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वे बाधकत्वं पर्यवस्यति । एतत्प्रतिषेध्यस्य
व्यङ्ग्यविषयत्वोक्त्या चाङ्गिरसाभिव्यञ्जक एव काव्येऽनुप्रासादीनां निबन्धनं
निषेध्यमिति सूच्यते । ध्वन्यालोके चैकरूपानुबन्धवानित्युक्त्या विचित्रो भिन्न-भिन्न-
व्यञ्जनावृत्त्यात्मकोऽनुप्रासो न दोषायेत्यपि लभ्यते । परन्तु अङ्गरसेऽनुप्रासादि-
निबन्धने कामचारे किं बीजमिति नावगच्छामः । एवमेव शार्दूलविक्रीडितादौ प्रति-
पादं विचित्रानुप्रासयोजने का वार्त्तेत्यपि चिन्तनीयम् ।
उक्तार्थे ध्वनिकारवचनं प्रमाणयति—यदाहुरित्यादि । ध्वन्यात्मेत्यादि ।
ध्वनिस्वरूपे प्रधानीभूते शृङ्गारे यमकादेः यमकादिप्रकारस्य क्लिष्टस्य यमकस्य,
शब्दभङ्गश्लेषस्य च क्लिष्टस्य, खड्गबन्धादेश्च निबन्धनं कवेस्तन्निबन्धनशक्तौ
सत्यामपि प्रमादित्वं प्रतिपादयतीत्यतस्तन्निबन्धनं कविना कदाऽपि न कर्तव्यम् ।
सुकुमारातिशयाद्विप्रलम्भे त्विदं निबन्धनं विशेषेण प्रमादित्वं प्रतिपादयति, अतस्तत्र
विशेषेण नियमतः परिहरणीयमित्याशयः । अत्र 'प्रमादित्वमित्यनेनैतद्दर्श्यते—काक-
तालीयेन कदाचित् कस्यचिदेकस्य यमकादेर्निष्पत्तावपि भूम्नाऽलङ्कारान्तरवद्रसाङ्ग-
त्वेन निबन्धो न कर्त्तव्यः' इति तद्वृत्तिः । वयं त्ववगच्छामः=सर्वत्रैव परिहरणीयत्वे
क्लिष्टत्वं सहृदयोद्वेजकत्वमेव तन्त्रम् । तथा चैकस्यानैकस्य वा यमकादेः प्रयोगे
नाग्रहः । यदि एकोऽप्युद्वेजकस्तर्हि स परिहरणीय एव, अनेकोऽप्यनुद्वेजकस्तर्हि
शर्बत में थोड़े से बालू मिल जाने से जैस वह अनास्वाद्य हो जाती वैसे हीं इस रस
में भी यदि थोड़ा-सा भी रस-चर्वणा के प्रतिकूल किसी पदार्थ का मिश्रण हो जाये
तो यह रस अनास्वाद्य हो जाता। अतः सहृदय का उद्वेजक होने से उक्त अनुप्रासादि
का विप्रलम्भ-शृंगार-रसाभिव्यञ्जक काव्य में कभी नहीं समावेश करना चाहिए ।
अत एव ध्वन्यालोककार ने कहा है:—
'यदि कवि में यमक-अनुप्रास आदि के विन्यास का सामर्थ्य हो तो भी ध्वनि-
काव्यों में प्रधानतम शृंगाराभिव्यञ्जक काव्य में उन यमक आदि का समावेश कवि
का प्रमाद हीं है, गुण नहीं । विप्रलम्भ-शृंगार-रसाभिव्यञ्जक काव्य में तो उक्त
यमक आदि का समावेश और भी अधिक प्रतिकूल होने से विशेषतया त्याज्य है ॥'