सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 292, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 292

२६० रसगङ्गाधरः
उत्तरार्धं तु प्राचीनमेव ।
एवं त्वप्रत्ययं यङन्तानि यङ्लुगन्तान्यन्यानि च शाब्दिकप्रियाण्यपि
मधुररसे न प्रयुञ्जीत । एवं व्यङ्ग्यचर्वणातिरिक्तयोजनाविशेषापेक्षानापात-
तोऽधिकचमत्कारिणोऽनुप्रासनिचयान् यमकादींश्च संभवतोऽपि कविर्न
निबध्नीयात् । यतो हि ते रसचर्वणायामनन्तर्भवन्तः सहृदयहृदयं स्वाभिमुखं
विदधाना रसपराङ्मुखं विदधीरन्, विप्रलम्भे तु सुतराम् । यतो मधुरतमत्वे-
नास्य निर्मलसितानिर्मितपानकरसस्येव तनीयानपि स्वातन्त्र्यमावहन्पदार्थः
सहृदयहृदयारुन्तुदतया न सर्वथैव सामानाधिकरण्यमर्हति ।
पद्यं प्रपूर्य व्याख्येयमित्याह - उत्तरार्द्धमित्यादि । अत्र दकारभकारयोस्संयोगः
सकृत् प्रयुक्तो दोषः, भकारस्य महाप्राणत्वेन तद्घटितस्य संयोगस्य निषेधात् ।
एवमन्येषामपि भूयःप्रयोगे प्रातिकूल्यं प्रतिपादयति—एवमिति । पूर्वोक्त-
वदित्यर्थः । अन्यानि=कृदन्ततद्धितान्तानि अमधुरवर्णघटितानि पदानि तोष्टूयमान
इत्यादीनि ।
व्यङ्ग्येत्यादि । व्यङ्ग्यो रसः, तस्य चर्वणाया अतिरिक्ता बहिर्भूता अत एव
योजनाविशेषापेक्षाः आपाततोऽधिकचमत्कारयुक्ताश्च ये तानित्यर्थः । स्वाभिमुख-
मिति । स्वमनुप्रसादयः । अत्र हेतुरापाततोऽधिकचमत्कारित्वमेषामिति पूर्वोक्तः ।
तनीयानपीत्यादि । स्वातन्त्र्यमावहन् तनीयानपि पदार्थ इत्यन्वयः । स्वातन्त्र्यं चात्र
रसव्यञ्जकभावनाऽविषयत्वेन रसव्यञ्जकभावनाभिन्नभावनाविषयत्वेन वा
बोध्यम् । सामानाधिकरण्यमिति । विप्रलम्भविषयकाव्यविषयत्वम् । यस्मिन्
काव्ये विप्रलम्भस्य निबन्धनम् तस्मिन्नेव काव्येऽनुप्रसादादेरपि निबन्धनमिति
इसी प्रकार त्व-प्रत्ययान्त शब्दों, यङ्लुगन्त क्रिया-पदों या संज्ञा-शब्दों और
अन्यान्य कटु शब्दों, जो वैयाकरणों के लिये प्रिय हों, का भी भूयो-भूयः प्रयोग
मधुर-रसाभिव्यञ्जक रचना में कवि को नहीं करना चाहिए ।
इसी तरह व्यङ्ग्य अर्थ की चर्वणा के लिए जिनकी योजना आवश्यक हो उससे
भिन्न योजना की अपेक्षा रखने वाले अनुप्रास-यमक आदि अलङ्कारों का भी कवि को
अपने काव्य में समावेश नहीं करना चाहिए, भले हीं वे अनुप्रासादि सामान्य दृष्टि
से पाठकों के अधिक आकर्षक क्यों न हों । इसका कारण यह है कि वे अनुप्रासादि
पाठकों को अपनी हीं ओर आकृष्ट कर लेते जिससे पाठकों को रसास्वाद हो नहीं
पाता । विप्रलम्भ शृंगार में तो उक्तविध अनुप्रासादि का परिहार विशेष रूप में करना
चाहिए । कारण यह है कि यह मधुरतम रस है । अतः निर्मल चीनी से बनी हुई