सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 283, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 283

प्रथमाननम् २५१
झय्घटितसंयोगपरह्रस्वानां प्राचुर्य नैकट्येन यथा—
हीरस्फुरद्रदनशुशुभ्रशोभि किं च
सान्द्रामृतं वदनमेणविलोचनायाः ।
वेधा विधाय पुनरुक्तमिवेन्दुबिम्बं
दूरीकरोति न कथं विदुषां वरेण्यः ॥
अत्र भ्रिशब्दपर्यन्तं शृङ्गाराननुगुणम् । शिष्टं तु रमणीयम् । उत्त-
रार्धे ककारतकाररूपझयद्वयसंयोगस्य सत्त्वेऽपि प्राचुर्याभावान्न दोषः । यदि
मन्यते तर्हि तस्य सम्वरणरूपमाह्लादकमर्थं विहाय चलनार्थकत्वाभ्युपगमस्तेषां
रसिकत्वे न प्रमाणमित्यालोचनीयम् ।
हीरस्फुरदित्यादि । हीरा हीरका इव स्वच्छतया स्फुरन्तो ये रदना दन्तास्तेषां
शुभ्रिम्णा धवलतया शोभनशीलमथच च सान्द्रममृतं यत्र ( अधरोष्ठे तद्घटितम् )
मृगाक्ष्या वदनं विधाय विदुषां वरेण्यः श्रेष्ठो वेधा प्रजापतिः पुनरुक्तमिवेन्दुबिम्बं
पूर्वविहितमपि कथं न दूरीकरोति ? यथा पूर्वप्रयुक्तमपि शब्दमनन्तरं विवक्षितार्थ-
वाचकमधुरतरशब्दप्रयोगे कृते विदुषां वरेण्यो दूरीकरोति निरस्यति तथैव वेधसाऽपि
कर्त्तव्यम्, तथा चाऽकुर्वन् वेधा न विदुषां वरेण्योऽपिंतु हीन एवेति तात्पर्यम् । मर्म-
प्रकाशादौ तु नञः काकुप्रयोगमाश्रित्य परिवेशच्छलेन परिभ्रमणच्छलेन वा दूरी-
करोत्येवेत्यपि तात्पर्यान्तरमुक्तम् । तत्र लट्प्रयोगोऽत्र काक्वाश्रयणे ईषत्प्रतिकूल
इव प्रतीयते ।
अत्र च पद्ये ‘स्फु’ ‘द्र’ ‘भ्रि’ इति फकार-दकार-भकारात्मकझय्घटितसंयोगानां
नैकट्येन प्रयोगात् माधुर्यानुगुणत्वं भ्रिशब्दान्तस्य भागस्येत्याह—अत्रेत्यादिना ।
झय्द्वयेत्यादि । संयोगस्य द्वयोः पर्याप्तत्वात् प्रत्येकमादायास्य झय्घटितत्वम्, स्वस्य
झय्-प्रत्याहार के व्यञ्जनों से घटित संयोगों से पूर्ववर्त्ती ह्रस्व स्वरों का
निकटता से प्रचुर प्रयोग 'हीरस्फुरद्रदन ॰ ॰ ॰ ॰' आदि पद्य में किया गया है ।
पद्यार्थ निम्नलिखित है—
“प्रथमोक्त अर्थ का अभिधान जब पुनः ( कुछ उत्कृष्ट रूप में ) हो जाता है
तब लेखक प्रथम शब्द को दूर—काट कर अलग-कर देता है । ऐसी स्थिति में
जब विद्वानों में श्रेष्ठ विधाताने मृगनयनी कामिनी के हीरे के समान चमकते
दांतों से सुशोभित और गाढ़े अधरामृत से परिपूर्ण मुख का निर्माण कर हीं लिया
तब स्वरचित चन्द्रमण्डल को हँटा क्यों नहीं लेता ?”
इस पद्य में ( ••••• शु ) भ्रि' शब्द तक मधुररस के प्रतिकूल विन्यास है, क्योंकि
‘स्फु’; ‘द्र’ और ‘भ्रि’ इन तीन झय्-घटित संयोगों से पूर्व अ-अ-उ इन तीन ह्रस्व
स्वरों का प्रयोग हुआ है । उत्तरार्ध ( तृतीय पाद) में ‘क्त’ यह एक झय् घटित