सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 281, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 281

विसर्जनीयादेशसकारजिह्वामूलीयोपध्मानीयानां टवर्गझयां रेफहकारान्यतर-
घटितसंयोगस्य हलां ल-म-न भिन्नानां स्वात्मना संयोगस्य झयद्वयघटित-
संयोगस्य चासकृत्प्रयोग नैकट्येन वर्जयेत् । सवर्णझयद्वयघटितसंयोगस्य
यस्मादिति बहुव्रीहिः । विसर्जनीयेत्यादि । विसर्जनीयस्थानिक आदेशः सकारादि-
रित्यर्थः । तेन विसर्जनीयस्याऽसकृत्प्रयोगेऽवर्जनीयत्वं सिध्यति । एतच्च 'सानुरा-
गास्सा' इत्यादिवक्ष्यमाणोदाहरणे पूर्वार्धमात्रस्य माधुर्यानुगुणत्ववर्णनेन लभ्यते ।
तथा च तदवतरणवाक्ये विसर्जनीयप्राचुर्यमित्यस्य विसर्जनीयस्थानिकादेशसकार-
प्राचुर्यमित्यर्थो बोध्यः । अत एव 'विसर्गसकार' इति पूर्वोक्त ओजोव्यञ्जकगुम्फ-
वर्णनवाक्ये विसर्जनीयादेशः सकार इत्यर्थः । सकारश्चात्र स्वस्थानिकशकार-
स्याप्युपलक्षणम् । विसर्जनीयश्च तदादेशाश्चेत्यादिरूपेण समासे विवक्षिते तु
वक्ष्यमाणोदाहरणस्य तुरीये पादे 'कान्तायाः स्वान्तवृत्तयः' इति मुद्रितपाठस्थाने
उत्तरार्धस्य माधुर्यानुगुणत्वोपपादनाय कान्तायास्स्वान्तवृत्तयः' इति पठनीयम् ।
स्वात्मनेति । स्वाभिन्नेनेत्यर्थः । टवर्गझयामिति । टवर्गसहितानां टवर्गसह-
चरितानां वा झयामित्यर्थः । द्वन्द्वे तु काव्यस्यैतादृशस्य विरलविषयत्वापत्तिः ।
चतुर्णां टवर्गीयाणां झयत्वेऽपि विशेषेण वर्जनीयत्वप्रतिपादनाय ब्राह्मणवसिष्ठन्यायेन
पृथगुपादानं मन्तव्यं द्वन्द्वपक्षे । झय्भिन्नस्य णकारस्य ग्रहणार्थं टवर्गग्रहणमिति
रसचन्द्रिका । तदयुक्तम्, णकारस्यात्र वर्जनीयत्वाभावात् । उपपादयिष्यते चैतदग्रेऽपि
एतदुदाहरणव्याख्यानावसरे । पूर्वस्त्वर्थो युक्तः । अत एव समुच्चितानामेवोदाहरण-
में अनुकूल, और जिन्हें मधुर रसो में अनुकूल माना गया है वे ओजस्वी
रसों में प्रतिकूल होते । मधुररसाभिव्यञ्जक रचना में दीर्घ-समास का तो कभी
प्रयोग नहीं करना चाहिए । साथ हीं, झय्-प्रत्याहार ( झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्, ज्,
ब्, ग्, ड्, द्, ख्, फ्, छ्, ठ्, थ्, च्, ट्, त्, क्, प् ) के व्यञ्जन के संयोग से
पूर्ववर्त्ती ह्रस्व स्वर का; विसर्जनीयस्थानिक¹ आदेशों-स् अथवा श्, जिह्वामूलीय,
उपध्मानीयों का; टवर्ग से सन्निकृष्ट झय्-प्रत्याहारान्तर्गत व्यंजनों का; रेफ अथवा
हकार से घटित संयोग का; ल्, म्, ओर न् को छोड़कर अन्य व्यंजनों के उन्हीं
व्यंजनों के साथ ( त् + त् ) संयोग का और झय्-प्रत्याहारान्तर्गत भिन्न-भिन्न दो
व्यंजनों के संयोग का एक से अधिक बार निकट में प्रयोग नहीं करना चाहिए ।
झय्-प्रत्याहारावर्गत सवर्ण व्यञ्जन ( च् + छ् आदि ) का ओर शर्² ( = श्, ष्,
१. विसर्जनीय और उसके आदेशों······इस प्रकार भी अर्थ किया जा सकता है ।
२. यद्यपि शल् प्रत्याहार (श्, ष्, स्, ह् ) महाप्राण है तथापि हकारघटित-
संयोग के असकृत - एक से अधिक बार—प्रयोग के वर्जनीय होने से यहां केवल
शर्-प्रत्याहारान्तर्गत व्यञ्जनों का निषेध किया गया है ।