सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 280, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 280

२४८ रसगङ्गाधरः
इति भवदीयं काव्यमिति चेत् ? अकृत्वैव तलोपं पाठान्न दोषः ।
एवं रोरुत्त्वस्य हलि लोपस्य यण्गुणवृद्धिसवर्णदीर्घपूर्वरूपादीनां नैकट्येन
बाहुल्यमश्रव्यताहेतुः । एवमिमे सर्वेऽप्यश्रव्यभेदाः काव्यसामान्ये वर्जनीयाः ॥
अथ विशेषतो वर्जनीयाः । तत्र मधुररसेषु ये विशेषतो वर्जनीया अनु-
पदं वक्ष्यन्ते त एवौजस्विष्वनुकूलाः, ये चानुकूलतयोक्तास्ते प्रतिकूला इति
सामान्यतो निर्णयः । मधुररसेषु दीर्घसमासं झय्घटितसंयोगपरह्रस्वस्य
प्रकृतियेषां ते भुजगाऽहितप्रकृतयः, सुष्ठु खे गगने लीनाः सुखलीनास्तारा इव, अथ
च सुष्ठु खलीनं कविका ('लगाम' इति लोके प्रसिद्धम्) येषां ते सुखलीनास्तुरगा इव
सुखलीनाः सुखे लीनाः निमग्नाः सन्ति । अत्र 'मन्त्रा इव', 'तारा इव' 'तुरगा इव'
इत्यत्र त्रिषु यलोपः पूर्वोक्तसूत्रेण विहितः, तस्यासिद्धत्वादगुणसन्धिर्न भवतीत्यश्रव्यत्वं
भवतः काव्येऽप्यापतितमिति प्रश्नः । उक्तस्य यलोपस्य वैकल्पिकत्वेन तल्लोपमकृत्वैव
'मन्त्रायिव' 'तारायिव', 'तुरगायिव' इति पाठेन निवारणीयमश्रव्यत्वमित्युत्तरम् ।
दोषान्तराणि निर्दिशति — एवमित्यादिना । नैकट्येन = अव्यवधानेन, स्वल्पव्यवधा-
नेन वा । अतएव प्रबन्धे दूरेणैषां प्रयोगबाहुल्येऽपि नाश्रव्यत्वं यदि क्वचित्
क्वचिद्वाक्ये सकृत्प्रयोगः । एकस्मिन्नेव वाक्ये प्रबन्धघटकेऽप्यसकृत्प्रयोगे त्वश्रव्यत्वं
भवेदेव । बाहुल्यमिति । एतेनैषां सकृत् प्रयोगे दोषाभाव उक्तः ॥
सम्प्रति तत्तद्गुणानुकूलरचनासु वर्जनीयानाह — अथेत्यादिना । सामान्यत
इति । विशेषापेक्षत्वाद्विशेषतो बोध्यमिदम् । दीर्घसमासमिति । अस्य वर्जयेदित्यने-
नान्वायात् सकृदपि मधुररसे दीर्घसमासस्य वर्जनीयत्वमुक्तम् । अन्येषान्तवसकृत्प्रयोगं
वर्जयेदिति स्पष्टमेवोक्तम् । झय्घटितेत्यादि । झय्-प्रत्याहारघटितः संयोगः परो
आकाश में लीन ( सु + ख + लीनाः ) तारों के समान और सुन्दर लगाम वाले
घोड़ों के समान (सु + खलीनाः येषाम्) सुख में निमग्न (सुख + लीनाः) हैं॥”
उक्त अश्रव्यता-प्रकारों से अतिरिक्त अश्रव्यता उस काव्य में भी आ जाती है
जिसमें 'रु' के स्थान में उत्त्व, 'हलि सर्वेषाम्' सूत्रानुसार य्-लोप, यण्-सन्धि, गुण-
सन्धि, सवर्णदीर्घ-सन्धि, पूर्वरूप एवं पररूप आदि सन्धियाँ लगातार एक से अधिक
बार की गई हों, केवल एक बार करने अथवा दूर-दूर अनेक बार करने पर भी
अश्रव्यता नहीं आती । इस प्रकार स्पष्ट है कि किसी भी सत्कवि को अपने काव्य
में उपर्युक्त अश्रव्यताओं तथा अनुभवानुसार अन्य अश्रव्यताओं का भी आधायक
विन्यास कदापि नहीं करना चाहिए ॥
अब एक-एक गुण के अभिव्यञ्जक काव्य में विशेष रूप से वर्जनीय शब्दों का
निरूपण किया जा रहा है--इस प्रसङ्ग में सर्वप्रथम यह ज्ञातव्य है कि शृङ्गारादि
मधुर रसों में शीघ्र हीं जिन्हें वर्जनीय कहा जाने वाला है वे ओजस्वी वीरादि रसों