सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 277, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 277

प्रथमाननम् २४५
कादेशस्य पदद्वयभक्ततया दीर्घाद्भिन्नपदगतत्वे सत्यव्यवहितोत्तरत्वं यद्यपि
परसवर्णकृतसंयोगस्य भवति तथाप्यत्र भिन्नपदगतत्वमेकपदगतभिन्नत्वं
विवक्षितमित्यदोषः । (असकृत्तु सुतराम् । यथा—‘एषा प्रिया मे क्व गता
सवर्णदीर्घस्य आकारस्य । पदद्वयभक्ततयेति । 'अन्तादिवच्च' इति पाणिन्यनु-
शासनादित्यर्थः । तथा च आकारोऽयं पूर्वपदस्यान्तावयवोऽपि मन्यते, उत्तरपदस्या-
द्यावयवोऽपि । तत्र च पूर्वपदस्यान्तावयवत्वे 'म्बु' इत्यस्य दीर्घादव्यवहितोत्तरसंयोग-
त्वादश्रव्यत्वापत्तिरिति पूर्वपक्षः । अम्बुशब्दश्च भौवादिकाद् 'अवि शब्दे' इत्यात्मने-
पदिनो धातोर्बाहुलकादौणादिके उ-प्रत्यये धातोश्चेदित्त्वान्नुमागमे 'अम्बु' इत्यत्र
नकारस्यापदान्तस्य परसवर्णे च कृते निष्पन्न इति भवति 'म्बु' शब्दस्य पर-
सवर्णकृतसंयोगत्वम् । एकपदगतभिन्नत्वमिति । अत्र पञ्चमीतत्पुरुषे हरिणी-
प्रेक्षणेति पूर्वोदाहरणे समस्तादेकपदाद्भिन्नपदगतत्वाभावो भवत्येव प्रेति-
संयोगस्येति तत्राश्रव्यत्वोक्तिरसङ्गता स्यादित्यत एकपदगतश्च तद्भिन्नश्चेत्येकपद-
गतभिन्नस्तत्त्वमिति विग्रहो न्याय्यः । तथा च यत्र संयोगे ऐकपद्ये समासादौ दीर्घा-
व्यवहितोत्तरत्वमथ च तद्भिन्न ऐकपद्याभावेऽपि तथा तस्यैवाश्रव्यत्वमिति स्थितौ
हरिणीप्रेक्षणेत्यत्रोभयथापि दीर्घाव्यवहितोत्तरत्वसत्त्वादश्रव्यत्वोपपत्तिः, नवाम्बुदेत्यत्र
तु एकादेश एव संयोगस्य 'म्बु'-इत्यस्य तथात्वान्नाश्रव्यत्वमिति तात्पर्यमुत्तरपक्षस्य ।
एकपदगतभिन्नत्वमित्यत्र पञ्चमीसमासाभिप्रायेण प्रकारान्तरेण रसचन्द्रिकायां कृतः
परिष्कारो युक्तोऽपि ग्रन्थाक्षराननुगुणत्वादस्माभिरुपेक्षितः। असकृत्त्वित्यादि । अय-
मंशो व्याख्यातपूर्वः । एषेत्यादि । अत्र प्र-क्व-त्रेति त्रिषु संयोगेष्वश्रव्यत्वाधिक्यम् ।
स्थान में सवर्णदीर्घस्वरूप एकादेश से निष्पन्न दीर्घ स्वर (नव् + ) 'आ' पूर्व-पद का
आद्यावयव माना ही जा सकता है (अर्थात् 'नवा' पूर्व-पद हो जाता है) । इससे भिन्न
पद 'म्बुद' में जो संयोग है वह दीर्घ-स्वर के बाद आने वाला भिन्नपदगत परसवर्ण-
निष्पन्न संयोग है ही। अतः इसमें अश्रव्यता माननी चाहिए या नहीं। १ समाधान
करते हुए पण्डितराज कहते हैं कि पूर्वोक्त 'भिन्नपदगत संयोग' का तात्पर्य उस
संयोग में है जो 'एकपदगतभिन्न' हो । इसका आशय यही है कि जो संयोग
समास एवम् सन्धि आदि करने पर भी दीर्घ-स्वर के अव्यहित उत्तर में भिन्न
पद के आरम्भ में श्रूयमाण हो और उनके बिना भी पूर्वपदवर्त्ती दीर्घ-स्वर से
अव्यवहित उत्तर में भिन्न पद में श्रूयमाण हो वही 'भिन्नपदगत संयोग' के रूप
में विवक्षित है, अन्य प्रकार का संयोग नहीं। ऐसी स्थिति में, परसवर्णनिष्पन्न
१. यह विचार परसवर्णनिष्पन्न संयोग की स्वाभाविक मधुरता की मान्यता को
ध्यान में न रखकर किया गया है। इसका उद्देश्य 'भिन्नपदगत' शब्द का
परिष्कृत अर्थ प्रस्तुत करना है ।