रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 208, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ें१७६ रसगङ्गाधरः
इयं च पुरो निपतितां प्रमीतां नायिकां प्रति नायकस्योक्तिः । इह
नायिकालम्बना, अश्रुपातादिभिरनुभावैरावेगविषादादिभिः संचारिभिश्च
व्यज्यमाना नायकगता रतिस्तुल्यसामग्र्यभिव्यक्ते प्रकृतत्वात्प्रधानीभूते
प्रतिपाद्यत । अत एव स्मयमाणत्वमग्रे वक्ष्यमाणमुपपद्यते ।
प्रमीताम् = मृताम् । अश्रुपातादिभिरित्यस्याक्षिप्यमाणैरित्यादिः । नायकगतेत्य-
नन्तरं नायिकाविषयेति योज्यम् । प्रकृतत्वात् = प्रकरणप्राप्तत्वादिति हेतुः प्रधानी-
भूतत्वे शोकस्य । तुल्यसामग्रीति । नायिका·सत्त्वकालिकेन नायिकाकर्तृकसविनय-
प्रत्युद्गमनादिना रतिरभिव्यक्ता, तेनैव च प्रत्युद्गमनादिना नायिकाऽसत्त्वकाले
स्मर्यमाणेन शोकोऽप्यभिव्यज्यत इत्युभयोस्तुल्यसामग्र्यभिव्यक्तत्वमुक्तम् । एष चार्थो
व्यतिरेकेण कविकुलगुरोरप्यभिमतः—
पादास्त एव शशिनः सुखयन्ति गात्रं
बाणास्त एव मदनस्य ममानुकूलाः ।
संरम्भरूक्षमिव सुन्दरि यद् यदासीत्
त्वत्सङ्गमेन मम तत्तदिहानुनीतम् ॥ इति ।
मालतीमाधवेऽपि 'यदद्विस्मयस्तिमित......' इत्यादिनाऽयमर्थः स्फुटः । अतश्च
'उक्तसामग्रीसजातीयेत्यर्थः' इति मर्मप्रकाशव्याख्यानम्, शोकोऽपि अश्रुपातादिभि-
रनुभावित आवेगविषादादिभिश्च संचारितः, परं शोकस्याश्रुपातादय आवेगविषादा-
दयश्च शृङ्गारसम्बन्धिभिस्तैर्भिन्ना इति सजातीयत्वमिति रसचन्द्रिकोक्तं तदुपपादनं
च चिन्त्यम् । इयांस्तु विशेषः—अत्र तुल्यत्वमुपात्ताया एव सामग्र्या अभिप्रायेण,
आक्षिप्तायाम् अश्रुपातादिसामग्र्यामभेदसजातीयत्वयोरभावात् । नायकेन च नायिका-
करने वाले कटाक्ष से मुझे देखती हुई अपनी सखियों के साथ दौड़ कर मेरी
अगवानी किया करती थी; पर तू बता कि क्या आज अपनी मीठी बातों से थोड़ी
देर के लिये भी अपना प्यार नहीं देगी !!”
अपने आगे मरी हुई प्रियतमा नायिका के प्रति नायक की यह उक्ति है ।
यहाँ नायिका आलम्बन विभाव है, अश्रुपात आदि अनुभाव हैं और आवेग, विषाद
आदि व्यभिचारिभाव हैं । इन सबसे अभिव्यज्यमान नायिकाविषयक नायकनिष्ठ
रति वर्णनीय होने से प्रधानीभूत नायकनिष्ठ मृतनायिकाविषयक शोक को बढ़ाती
हुई उस (शोक) का अङ्ग है जो रत्यभिव्यञ्जक सामग्री—अगवानी करना आदि से
अभिव्यक्त हो रहा है । तात्पर्य यह है कि जीवन-काल में नायिका द्वारा की जाने
वाली अगवानी तथा अन्य क्रियायें नायकनिष्ठ रति का और मृत्यु हो जाने पर उसी
नायिका की वे हीं क्रियाएँ स्मरणमात्र से नायकनिष्ठ शोक का अभिव्यञ्जन करती
हैं । यद्यपि रत्यभिव्यञ्जक अश्रुपात आदि सामग्री और शोकाभिव्यञ्जक अश्रुपात