पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

? A hyphen is right after स्तु.
ब्रह्मेत्याहुः वृद्धाः । वै प्रसिद्ध
Line 24:
म्। कस्मान्निमित्तात् ? यतः स्वयं 'बृहति' वर्धते वै। नित्यवृद्धस्याप्ययं
Notice: म्। कस्मान्निमित्तात् ?
Space before ? - yes, in typical old Indian printing, punctuation like ? often has a preceding space.
वै। नित्यवृद्धस्याप्ययं - no space between वै। and नित्य.

Line 25:
व्यपदेश आत्माऽस्तीति वद्युक्तः । न केवलमेतावान् किन्तु स जीवांश्च
आत्माऽस्तीति वद्युक्तः । - space between वद् and युक्तः? Yes.
किन्तु स जीवांश्च

Line 26:
'बृंहयति' वर्धयतीत्यतः। निमित्तद्वयसमुच्चये चः। इतिशब्दः श्रुतिस्थः
वर्धयतीत्यतः। (no space after danda, or small space)
निमित्तद्वयसमुच्चये चः।
इतिशब्दः श्रुतिस्थः

Line 27:
`इति हेतोरित्यर्थेऽस्ति । तदेतदसच्छब्दवाच्यमाहुः। किं निमित्तं ? '

५४६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ]
( ५ ) 'देवानां पूर्वे युगेऽसतः सदजायतेति ब्रह्म वा असत्
सद्वाव प्राणः प्राणं ह्वाव महान् सह ओजो बलमित्या-
चक्षते' इति पैङ्गिश्रुतिः ॥
( ६ ) त्वं देव शक्त्यां गुणकर्मयोनौ रेतस्त्वजायां कविरादधेऽजः।
ततो वयं सप्रमुखा यदर्थे बभूविमात्मन् करवाम किं ते ॥
( ५ ) असच्छब्दस्य ब्रह्मपरत्वेऽपि कः समस्तश्रुत्यर्थ इत्यत आ-
ह—देवानामिति ॥ पैङ्गिश्रुतिर्देवानामिति ऋक्प्रतीकं गृहीत्वा ब्रह्मोत्य-
नेन तां व्याख्याति । 'पूर्वे युगे' आदिसृष्टिकाले देवानां मध्ये प्रथमं
सच्छब्दितो वायुः 'असतः' परब्रह्मणोऽजायतेत्यर्थः । 'असत्' अस-
च्छब्दवाच्यं, वैशब्दोऽवधारणे । वावेति निपातसमुच्चयः प्रसिद्धौ ।
कथं प्राणः सच्छब्दवाच्य इत्याह—प्राणमिति । यतो वृद्धाः 'प्राणं'
मुख्यं 'महान्' पूज्यः 'सहः' सहनशक्तिः 'ओजो बलम् ' इत्याचक्ष-
ते' प्राहुः, अतः प्राणो महत्त्वादि सद्गुणशालित्वान्निमित्तात् 'सद्भावे
साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते' इति गीतोक्तेरिति भावः। धर्मधर्म्य-
भेदविवक्षया सह इत्याद्युक्तिः । यद्यप्युक्तार्थसिद्धौ पैङ्गिश्रुतिरेवालम्।
तथाऽप्यसच्छब्दस्य ब्रह्मणि निर्वचनार्थं 'तद्वा एतत्' इति पूर्वश्रुत्यु-
दाहरणम् । असच्छब्दितान्नारायणात्सच्छब्दितो वासुदेवः समुद्भूत
इति तैत्तिरीयभाष्यं तु व्याख्यानान्तरम् । यच्च 'असतः' इति श्रुतेर-
नेकार्थत्वादिति प्रमेयदीपिकायामसच्छब्दस्य प्रकृतिपरतया व्याख्या-
नम्, तदप्यमुख्यवृत्त्यैवेति ध्येयम् । श्रुतिर्यत इति शेषः । अस्यातो
ऽसच्छब्दो ब्रह्मवाचीत्यनेन वा न हीति पूर्वेणान्वयः । तथा च असत
इति श्रुतेः अन्यथा सम्यग्व्याख्यातत्वात् नाप्रामाण्यमिति भावः यद्वा
न केवलं 'तद्वा एतत्' ( ) इति श्रुतिरिति समुच्चये चशब्दः॥
( ६ ) सच्छब्दवाच्यस्य वायोः परब्रह्मजातत्वे न केवलं 'असतः'
इति श्रुतिर्मानं, किन्त्वत्र स्पष्टस्मृतिश्चास्तीत्याह-त्वमिति ॥ भागवते
तृतीयस्कन्धे देवानां वाक्यमेतत् । हे देव त्वं 'कविः' अतिक्रान्तदर्शी
'अजो' देहतोऽप्युत्पत्तिशून्यश्च अतः यद्यपि त्वयि देवदत्तवद्गर्भाधाना-
दिकर्माण्यसम्भावितानि । तथाऽपि भवान् 'शक्त्यां' भार्यायां 'गुण
कर्मयोनौ' गुणानां ज्ञानादीनां सत्त्वादीनां वा कर्मणामदृष्टादीनां यो-
नौ हेतुभूतायां 'अजायां' जननधर्मरहितायां चित्प्रकृतौ 'रेतो' गर्भं

[ अधि - ३. सू - ९. ] दीपिकासहितम्. ५४७
इति भागवते ॥
(७) 'अजायमानो बहुधा विजायते' (तै.आ.३-१३.) इति च ।
(८) प्रत्यक्षत्वं हरेर्जन्म न विकारः कथं चन ।
पुरुषः प्रकृतिः कालो महानित्यादिषु क्रमात् ॥
'आदधे' आधत्त । तुर्विशेषार्थः । ततः अथ तस्याः प्रकृतेस्सप्तमुखाः
वायुप्रभृतयो बभूविम । किञ्चातः हे 'आत्मन्' स्वामिन् वयं यदर्थं
यत्कार्याय बभूविम, ते तव तत्तिकार्यं करवाम, न किमपि तदुपयु
क्तज्ञानाद्यभावादित्यर्थः । यद्यपि सप्तमुखाः महदादय इति तात्पर्ये
व्याख्यातम् । तथाऽपि वायुरपि महत्तत्वाभिमानित्यविरोधः । यद्यपि
त्वमग्ने प्रथमं मातरिश्वनः आविर्बभूवेति ऋग्भाष्यटीकायां युष्मद्युपप
देऽपि भाष्ये आविर्बभूवेति प्रथमपुरुषप्रयोगो युक्त इत्यत्र त्वं देवश
क्त्यां रेत आदधे इति प्रयोगो दृष्टान्तीकृतः । तद्वदत्राप्यार्षत्वसमाधा
नं वक्तुं युक्तम् । तथाऽप्यार्षत्वं विना वाक्यभेदेन भवानित्यध्याहारेण
च व्याख्यानान्तरमिदं व्यासतीर्थैः कृतमित्यदोषः । भागवते उक्तमत
उक्तं युक्तमिति शेषेणान्वयः ॥
(७) ननु रामकृष्णदिरूपेण हरेर्जायमानत्वात्कथं जन्माभाव इ
त्यत आह—अजायमान इति ॥ व्याख्यातेयं श्रुतिर्युभ्वाद्यधिकरणस्था
नाधिकरणयोः । इति श्रुतिश्चार्थे मानम्, अतो न प्रातीतिकजनिविरो
ध इत्यन्वयः ॥
(८) अजायमानस्य कीदृशं जन्मेत्यत आह—प्रत्यक्षत्वमिति ॥ अ
वतारेषु व्यक्तिरेवेत्यर्थः । कथं चनेति स्वरूपदेहविशेषाणामन्यतमे
नेत्यर्थः । अन्यत्र तु विकार एव जन्मेत्याह—पुरुष इति । 'पुरुषः'
चेतनः, अत एव चित्रप्रकृतेरपि लाभः । प्रकृतिकालमहच्छब्दैः जडा
न्युच्यन्ते । तथैव तत्त्वप्रदीपोक्तेः । 'इत्यादिषु' एवमादिशब्दवाच्ये
षु । आदिशब्देन अहमादिशब्दवाच्याहङ्कारतत्त्वादीनि गृह्यन्ते । अ
भिमानिचेतनव्यावर्तनाय तत्त्वमात्रं ग्राहयितुमितिशब्दः । 'क्रमात्'
पूर्वतत्त्वापेक्षया उत्तरोत्पन्नतत्त्वोपचयाधिक्यक्रमात् । उपचयो नाम
स्थूलभावः । तस्याधिक्यमतिशयः तस्य क्रमः तारतम्यं तदनुसारेणा
धिक्यतारतम्यवान्यो विकारस्तदेव प्रकृत्यादिषु जननमित्यर्थः । क्र
मादित्यस्य प्रकृतिमहदादिष्वेवान्वयः । न तु पुरुषकालयोरपि, तयो

५४८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - २. पा - ३.]

विकार एव जननं पुरुषे तद्विशेषणम् ।
परतन्त्रविशेषो हि विकार इति कीर्तितः ॥ इति च पाद्मे॥
( ९ ) अविकारोऽपि भगवान् सर्वशक्तित्वहेतुतः ।

विकारवत्त्वेऽप्युपचयकृतविकारस्याभावात् । अतएव पुरुषैः तद्विशेष-
णमिति पृथगुक्तिः । तत्र सत्त्वरजस्तमोगुणात्मकप्रकृतिगुणेषु मध्ये
सत्त्वगुणस्य न द्रव्यान्तरसंयोगकृत उपचयः, अपि तु स्वत एव स्थू-
लभूतस्य मूलराशितो विभागेन देशान्तरसंयोगकृतः। रजसस्तु न मू-
लराशितो विभागेन देशान्तरसंयोगमात्रकृत उपचयः । अपि तु द्र-
व्यान्तरसंयोगकृतश्च स च तमसोऽल्पः। सत्त्वापेक्षयाधिकः। अतएव
विकारोऽप्यधिकः । एवं तमसो रजोऽपेक्षयोपचयकृतविकारोऽधिकः
गुणत्रयापेक्षया महत्तत्त्वस्य, तदपेक्षया अहङ्कारस्याधिकः । एवमुत्तर-
त्रापि । पूर्वपूर्वतत्त्वादुत्पन्नानामुत्तरोत्तरतत्त्वानां न केवलं पूर्वपूर्वत-
तत्त्वभागसंयोगकृत एवोपचयः किन्तु स्वस्वसूक्ष्मभागसंयोगकृतश्च ।
अत एवोत्तरोत्तरतत्त्वेषूपचयाधिक्यमिति ध्येयम् । केचित्तु पुरुषपदो-
क्तचेतनानां सूक्ष्मसृष्टिकाले सूक्ष्मप्रकृतिभिरुपचयः । प्रकृतेरपि प्रकृ-
त्यन्तरसम्बन्ध एवोपचयः । कालप्रकृतेरपि स एवोपचयः । महत्तत्त्व-
प्रकृतीनां गुणत्रयरूपकार्यभागैरुपचयः । एवमहङ्कारादिप्रकृतीनामपि
महत्तत्त्वादिभागैरुपचय इत्युपचयाधिक्यक्रमादित्यर्थ इत्याहुः । ननु पुरु-
षस्य चेतनत्वात्कथं विकार इत्यत आह-पुरुष इति । चेतन इत्यर्थः। त-
द्विशेषणमिति। तेन विकारेण विशेषितत्वं तदाख्यविशेषवत्त्वं भवतीत्य-
र्थः । तथैव तत्त्वप्रदीपोक्तेः । स च विकारो विकारिवस्त्वभिमानकृ-
तः । तर्हि चेतनगतविशेषस्यैवोत्पत्तिर्गता न चेतनस्येत्यत आह-
परतन्त्रेति । पराधीनविशेष एव विकार इत्यर्थः । हिशब्दो यत इत्य-
र्थे । तत्र जडप्रकृतौ परिणामः चित्प्रकृतौ सिसृक्षाविषयत्वादिरूपो वि-
शेषः परमात्मेऽधीनोऽस्ति । जीवे तु विकाररूपविशेष एव पराधीनोऽ-
स्ति । कालस्य तु निमेषादिरूपेणोत्पाद एव अस्ति । अत एव तत्त्वप्र-
दीपे 'सर्वे निमेषाः' ( महा. १ - ८. ) इत्यादिश्रुत्युपन्यासः । कीर्तित-
इत्यनेनास्य प्रमितत्वमाह पाद्म इत्यनन्तरं तच्चदवतारिकशङ्कापरिहृ-
तेति शेषः ॥
( ९ ) ननु जगत्कारणत्वात्परमेश्वरस्य कथमविकारित्वमित्यत

[ अधि - ३. सू - ९-१०. ] दीपिकासहितम्. ५४९
विकारहेतुकं सर्वं कुरुते निर्विकारवान् ॥
शक्तिशक्तिमतोश्चापि न विभेदः कथं चन ।
अविभिन्नाऽपि सेच्छादिभेदैरपि विभाव्यते ॥
आह—अविकारोऽपीति ॥ अपिरवधारणे । कर्तृत्वनिमित्तसुखदुःखा-
नुभवरूपविकाररहित एवेत्यर्थः । न केवलं स्वरूपतो विकारः, किन्तु
निर्विकारवानपीति वाऽपिशब्दार्थः ‘सर्वशक्तिश्चहेतुतः’ सर्वशक्तिम-
त्त्वनिमित्तेन शक्त्याख्यहेतुना सर्वं करोतीत्यनेन ईश्वरस्य कुलालादि-
वन्निमित्तकारणत्वान्न मृदादिवद्विकारित्वमित्युक्तं भवति । ‘विकार-
हेतुकं’ विक्रियमाणप्रकृत्युपादानकं ‘सर्वं’ जगत् ‘कुरुते’ सृज-
तीत्यर्थः । निर्विकारवानिति । निर्गतो विकारः एभ्यस्ते निर्विकारध-
र्मास्तद्वानित्यर्थः । यथोक्तं तत्त्वप्रदीपे—विकारवान् धर्मोऽप्यस्य ना-
स्तीति निर्विकारवानिति । अनेन ईश्वरधर्मादेरविकारित्वमुच्यते ।
अतएवाविकारो निर्विकारवान् इत्यनयोर्न पुनरुक्तिः । ननु यदीश्वर-
स्य शक्त्या जगत्कारणत्वं तर्हि तद्विनाशे तदभावः स्यादित्यत आ-
ह-शक्तीति । चस्त्वर्थः । शक्तिशक्तिमतोस्तु न विभेदः किन्त्वभेद ए-
वेत्यर्थः । चशब्दावन्योन्यभेदाभावसमुच्चये नित्यत्वसमुच्चये वा । त-
था च शक्तेर्नित्यशक्तिमदभिन्नत्वान्नित्यत्वाच्च नोक्तदोष इति भावः ।
ननु इच्छाज्ञानप्रयत्नानां कर्तृत्वोपयुक्तत्वात्तैर्विना कथं शक्तिमात्रेण
कर्तृत्वमित्यत आह---अविभिन्नाऽपीति । अत्राभेदो नान्योन्याभावाभा-
वः, तथासति तत्प्रतियोगिसमर्पकस्य भेदैरित्यस्यान्योन्याभावरूपो
भेदोऽर्थः स्यात् । न च तद्युक्तम्, निर्भेदत्वात् । भेदैरिति बहुवचनायो-
गाच्च । किन्त्वेकत्वसङ्ख्यारूपः । अपिरेवार्थः यद्यपीत्याद्यर्थे च । ज्ञान-
प्रयत्नावादिपदोक्तौ । तथा च यद्यप्यभिन्ना तथाऽपि अविभिन्नाऽपि
एकैव सा शक्तिः ‘इच्छादिभेदैः’ इच्छादिनिरूपितद्वित्वत्रित्वादिस-
ङ्ख्याभिः । इच्छेत्याद्यनेकशब्दैरिति यावत् । ‘विभाव्यते’ ‘परास्य
शक्तिः’ इत्यादावभिधीयत इत्यर्थः । न केवलं शक्तिरित्यपेरर्थः । तथा
च शक्तिसत्त्वे तदवान्तरभेदरूपाणामिच्छादीनामपि सत्त्वान्न शक्त्या
कर्तृत्वनिर्वाहानुपपत्तिरिति भावः । अनेनेश्वरस्य न केवलं शक्त्या
सर्वं करोतीति हेतोरुपादानत्वाभावः, येन विकारशक्तिमत्युपादाने
व्यभिचारः स्यात्, किन्तु कुलालादिवदिच्छापूर्वककारणत्वाच्च नोपादा-
नत्वम् । अतोऽपि निर्विकारत्वमित्युक्तं भवति । भागवततन्त्र इत्य-

५५० ब्रह्मसूत्रभाष्यम् [ अध्या - २. पा - ३. ]
इति भागवततन्त्रे ॥ ९ ॥
:*:-
४. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू- ॐ ॥ तेजोऽतस्तथा ह्याह ॥ ॐ ॥ १० ॥
'वायोरग्निः' ( तै. २-१० ) इत्यादेर्नान्यत उत्पत्तिर्ग्रा
ह्योक्तत्वात् न कश्चिद्दोष इत्यध्याहृतेनान्वयः ॥ ३ ॥
॥ इति असम्भवाधिकरणम् ॥
*
४. अधिकरणम् ॥
( १ ) अस्मिन्नधिकरणे तेजोजन्मविषयश्रुतिविरोधः परिह्रियते ।
'वायोरग्निः' इति श्रुतेस्तेजो वायोर्जायत इति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सूत्र
मुपन्यस्य व्याचष्टे-तेज इति ॥ इत्यादेरिति । इत्यादिश्रुतेरित्यर्थः । आदि
शब्दात्तैत्तिरीयश्रुतिजातीयश्रुत्यन्तरपरिग्रहः । 'अन्यतो' ब्रह्मणोऽन्यस्मा
द्वायोः। तेजस इति शेषः। 'ग्राह्या' ज्ञातव्या। ग्राह्येत्यनन्तरं किन्विति
शेषः। एवमवधारणार्थकानुवृत्ततुशब्दसूचितं स युक्तिकपूर्वपक्षं तन्नि
षेधरूपं साध्यं च प्रदर्श्य तत्र हेतुत्वेन किन्विति प्रश्नोत्तरभूतं तेजोऽत
इत्यनेनोक्तं विधिरूपं साध्यान्तरं दर्शयति-अत एवेति । अत इत्यस्य
व्याख्या परादिति । परादेवेति सम्बन्धः । यतो वियद्वायू जातावत
एव पूर्वसूत्रे सच्छब्देन प्रकृतात्परमात्मन एवेत्यर्थः । 'तत्' तेजः। अपि
शब्दो न केवलं वियदादिकं किन्तु तेजोऽपीति समुच्चयार्थः । अनुवृत्त
तुशब्दव्याख्यानान्तरमेतत् । तत्त्वप्रदीपे तु अपिपदेन भूतवायुरपि प
रादेव जायत इति साधितमिति सूचयतीत्युक्तम् । न चोत्तराधिकरण
टीकायामपि पदस्य भूतवाय्वाद्युपलक्षकत्वोक्तिविरोधः । लाघवात्तत्र
सर्वोपलक्षणायामपि क्रमाभिप्रायेणात्र भूतवायोर्ग्रहणोपपत्तेः । जाय
त इति सूत्रे शेषोक्तिः । एवं प्रतिज्ञांशं व्याख्याय तथा ह्याहेति हेत्वं
शं व्याख्याति-तदिति । इति श्रुतिरिति शेषः । इतीत्यनेन प्रकारार्थ
कतथाशब्दो व्याख्यातः । हिशब्दो यत इत्यर्थे । तच्छब्दोदितं ब्रह्म
तेजोभूतं वायुद्वाराऽसृजतेति छान्दोग्यश्रुत्यर्थः । यद्यपि ।
सोऽसृजत्प्रथमं देवीं तेजआख्यां श्रियं सतीम् ।
तते स्थितेन रूपेण साऽजैव हि यतस्सदा ।
तेज इत्युच्यते तस्मात् जनेर्वा तत एव तु ॥

[अधि - ४. सू - १०. ] दीपिकासहितम्. ५५१

ह्या । अंत एव परात्तदपि जायते । ' तत्तेजोऽसृजत '
इति ह्याह ।
( २ ) कारणत्वेनेत्युक्तेऽप्यमुख्यतयाऽन्येषामपिशब्दोक्तत्वात्पुं
इति छान्दोग्यभाष्ये तते व्याप्ते भगवति व्याप्तप्रकृतौ वा स्थितेन रूपे
ण न जायत इति वा तते भगवति निमित्ते सत्येव तस्माद्रूपविशेषेण
जनेर्वा तेजश्शब्दः श्रीदेवीपर इत्युक्तेः। तथा प्राथम्याच्च तेजआद्या ल
क्ष्म्यादय इति सिद्धमिति, तद्भाष्यस्थवाक्यान्तरेण चास्य विरोधः प्र
तीयते । तथाऽपि श्रुतिसूत्रयोस्तेजश्शब्देन तेजोदेवताया रमायास्तद
भिमन्यमानतेजोभूतस्य च विवक्षितत्वान्न विरोधः । न च ' वायोर्
ग्निः ' इति श्रुतिविरोधपरिहारायात्र तेजसो वायुद्वारा ब्रह्मजातत्वस्या
भिप्रेतत्वेन तेजश्शब्देन लक्ष्म्या अपि ग्रहणे कथं तस्याः वायुद्वारा ब्रह्म
जातत्वमिति वाच्यम् । ब्रह्मजातत्वस्योभयसाधारण्येनोक्तावपि वायु
जातत्वस्य भूतविवक्षयैवोक्तत्वात् । न च भूतविवक्षायां तेजःप्राथ
म्यायोग इति वाच्यम् । आकाशवाय्वोरप्रत्यक्षत्वेन प्रत्यक्षभूतेषु तेज
सः प्राथम्येन तदुपपत्तेः । सृष्टिभेदेन वाक्यद्वयाविरोध इत्यपि के
चित् ॥
( २ ) ननु ' कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ' इत्य
धिकरणे वाय्वादिशब्दानां ब्रह्मणि समन्वयस्योक्तत्वेन तेजसो ब्रह्मजा
तत्वस्य सिद्धत्वात्किं पुनरुक्तेत्यत आह - कारणत्वेनेति ॥ इतीत्यन
न्तरं अत्रैवेति शेषः । ' उक्तेऽपि ' उक्तत्वेऽपि ब्रह्मणः कारणत्वस्येति
शेषः । अपिः शङ्कापरिहारसमुच्चयार्थः । निवृत्त्यर्थमित्यनन्तरं यत इ
ति शेषः । तथा च यद्यपि ' कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टो
क्तेः ' इत्यत्रैव' इत्यधिकरण एव ब्रह्मणस्तेजःकारणत्वमुक्तम् । तथा
ऽपि तत्र तस्योक्तत्वेऽपि सिद्धत्वेऽपि पुनरुक्तिर्युक्ता । न च वैय्यर्थ्यम्,
यतस्सा ' उभयकारणत्वनिवृत्त्यर्थं भवति ' उभयोर्ब्रह्मवाय्वोः साम्येन
स्वतन्त्रकारणत्व शङ्कानिवृत्त्यर्थं भवतीति योजना। न चैतच्चोद्यपरिहा
रः तत्रैव कुतो न भवेदित्यत आह - अमुख्यतयेति । परममुख्यवृत्ति
भिन्नमुख्यवृत्त्येत्यर्थः । ' अन्येषां ' ब्रह्मणोऽन्येषां वाय्वादीनाम् । न के
वलं ब्रह्मण इत्यपिशब्दार्थः । ' शब्दोक्तत्वात् ' वाय्वादिशब्दवाच्यत्व
स्याङ्गीकृतत्वादित्यर्थः । नोभयकारणत्वनिवृत्तिस्तत्र भवतीति वाक्य

५५२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम् [ अध्या - २. पा - ३. ]
नैरूक्तिरुभयकारणत्वनिवृत्त्यर्थम् ॥ १० ॥
५. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू— ॐ ॥ आपः ॥ ॐ ॥ ११ ॥
'ब्रह्मैवेदमग्र आसीत्तदपो सृजत तदिदं सर्वम्' इति
श्रुतेः 'अग्नेरापः' ( तै. २ - १० ) इत्युक्तेऽपि ब्रह्मण
एवाबादिस्सृष्टिः ।
शेषः । अविरोधादिति भावः ॥ ४ ॥
इति तेजोधिकरणम् ॥
५. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे अब्जन्मविषयश्रुतिविरोधः परिह्रियते ।
'अग्नेरापः' इतिश्रुतेः अग्नेरापोऽजायन्त इति पूर्वपक्षे सिद्धान्तय
त्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—आप इति ॥ श्रुतेरित्यनेन सूत्रे 'तथा ह्याह'
इत्यस्यानुवृत्तिस्सूचिता । ब्रह्मण इत्यनेन अत इत्यस्य एवेत्यनेन तुशब्द
स्यैवार्थस्य अनुवृत्तिस्सूचिता । श्रुतेर्ब्रह्मण इति पञ्चम्यौ । 'अग्नेरापः'
इत्युक्तेऽपीत्यनेन एवकारव्यावर्त्यः सयुक्तिकपूर्वपक्षोऽपि दर्शितः ।
अपिः शङ्कापरिहारसमुच्चयार्थः । न त्वन्यतोऽग्नेरित्येवकारार्थः । अ
बादीत्यादिपदं तु भूतवायुपृथिव्योषध्यादीनां उपलक्षणमप्पदमिति
सूचनार्थम् तेषामपि 'आकाशाद्वायुः' ( तै. २-१-१. ) इति सयुक्ति
कश्रुतिरूपपूर्वपक्षन्यायप्राप्तत्वात् । 'इदं सर्वमसृजत' ( बृ. ३-२-५. )
इति सिद्धान्तश्रुतिरूपन्यायप्राप्तत्वाच्च । अत एव 'इदं सर्वम्'
इति श्रुत्यंशोदाहरणम् । सृष्टिरित्यनेन सूत्रे जायन्त इति शेषो
दर्शितः । सृष्टिरपीत्यपिशब्दान्वयेन अनुवृत्ततुशब्दः आपोऽपीत्यर्थ
तयाऽपि व्याख्यातः । तथा च यद्यपि 'अग्नेरापः' इत्युक्तं घर्मात्स्वेदा
दिकं च दृष्टम् । तथाऽपि 'अग्नेराप इत्युक्तेऽपि' तथा श्रुतावपि घर्मा
त्स्वेदादिदर्शनेऽपि नाग्न्यादेरबादिस्सृष्टिः मन्तव्या, किन्तु ब्रह्मण एवा
बादिसृष्टिर्भवति । कुतो ? 'ब्रह्मैवेदम' ( ) इति श्रुतेरिति
योजना । 'इदम्' अस्य 'अग्रे' प्रलये ब्रह्मैवासीत् । तद्ब्रह्मापो सृजत ।
'इदं सर्वं' भूतवाय्वादिकं तद्ब्रह्म ततो जातमेवेति श्रुत्यर्थः ॥

[ अधि - ५. सू - ११. ] दीपिका सहितम्. ५५३
( २ ) एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सर्वेन्द्रियाणि च ।
खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ (मु०
२-१-३.) इत्यादि च ।
( ३ ) कर्ता सर्वस्य वै विष्णुः एक एव न संशयः ।
इतरेषां तु सत्ताद्या यत एव तदाज्ञया॥ इति भविष्य
त्पुराणे ।
( ४ ) वामने च—
( २ ) 'तदपोऽसृजत' (छां. ६-२-३.) इति श्रुतेरब्मात्रस्य ब्रह्मजातत्वे
ऽपि वाय्वादेः सर्वस्य ब्रह्मजातत्वं कुतः ? इदं सर्वमित्यस्य च सामा
न्यरूपत्वादित्यतः श्रुत्यन्तरमाह-एतस्मादिति ॥ 'एतस्मात्' परब्रह्मणो
मुख्यप्राणो मुख्यवायुर्जायते । 'मनस्सर्वेन्द्रियाणि च' जडचेतनोभय
रूपाणि जायन्ते। एवं 'खं' आकाशं भूतवायुः तेज आपः 'विश्वस्य धारि
णी' पृथिवी च जायत इत्यर्थः । पृथिवीनिष्ठं विश्वधारकत्वमपीश्वरा
जातमिति दर्शयितुं विश्वस्य धारिणीत्युक्तम् । इत्यादिचेत्यस्य ब्रह्म
णोऽब्बादिसृष्टिरित्याहेति पूर्वेणान्वयः । चः पूर्वश्रुतिसमुच्चये । यद्यपी
यं श्रुतिः पूर्वाधिकरण एवोदाहर्तव्या तेजसो ब्रह्मजातत्वस्याप्यत्रैवो
क्तेः । तथाऽप्यधिकरणद्वयार्थसाधकत्वेन तदन्त एवोपन्यासो यु
क्तः। अत एव भाष्यकृतां तेजःपदस्याप्यप्पद्वदन्योपलक्षकत्वसम्भवे
ऽपि पूर्वत्र तेजआद्यपीत्यनुक्त्वाऽत्रैवाबादीत्युक्तम् ॥
( ३ ) ननूदाहृतश्रुतिविरोधादितरमात्रजनकत्वानुपपत्तावपि 'वा
योरग्निः, अग्नेरापः' इति सयुक्तिकश्रुतिबलाद्विष्णोरिवेतरषामपि जन
कत्वं किं न स्यादित्यतः शक्त्यभावादित्याह—कर्तेति ॥ विष्णुरेव स
र्वस्य जगतो मुख्यः 'कर्ता' कारणं वै । कुतो ? यत 'इतरेषां' वाय्वा
दीनां 'सत्ताद्याः' सत्ताप्रतीतिशक्तयः 'तदाज्ञया' तस्य विष्णोः आ
ज्ञामात्रेणैव भवन्त्यत इत्यर्थः । तुशब्दो विशेषार्थः । यद्यपीयं स्मृतिर
पि पूर्वत्रैवोपन्यसनीया, अतिव्याप्तिनिरासस्य तत्रापि साम्यात् । त
थाऽप्यौचित्यादधिकरणद्वयान्त एवोपन्यस्ता । पुराणे इत्यस्य ब्रह्मण
एव अबादिसृष्टिरित्युक्तमिति सावधारणवाक्येनान्वयः ॥
( ४ ) तर्हि विमताः आपस्तेजसो जायन्ते अप्त्वात्, स्वेदादिवदि
ति युक्त्युपेता 'अग्नेरापः' इति श्रुतिः कथमुपपद्यत इत्यतो विशेषप्र
माणमाह—वामनेचेति ॥ यद्यपि विष्णुः 'एकः' अन्यानपेक्ष एवाबा
७०

५५४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ]
तत्र तत्र स्थितो विष्णुः तत्तच्छक्तीः प्रबोधयन् ।
एक एव महाशक्तिः कुरुते सर्वमञ्जसा ॥ इति ॥
( ५ ) घर्मात्स्वेदादिदृष्टेः पुनः प्रतिषेधः ॥ ११ ॥
-::-
६. अधिकरणम् ॥
( १ ) 'ता आप ऐक्षन्त बह्व्यस्स्याम प्रजायेमहीति । ता
दिजनने 'महाशक्तिः' पूर्णसामर्थ्योपेतः । तथाऽपि लीलयैव 'तत्रत-
त्र' अग्न्यादिषु 'स्थितः सन्' स्थित्वा 'तत्तच्छक्तीः' अग्न्यादिसाम-
र्थ्यानि प्रबोधयन् तद्द्वारा 'सर्वं' अबादिकं 'अञ्जसा' सम्यक् 'कु-
रुते' जनयतीत्यर्थः । अञ्जसेत्यनेन उत्पादनप्रकाराभिज्ञत्वं सूचितम् ।
तथा चाग्न्यादिगतेश्वरविषयं श्रुत्यादिकमिति न तदनुपपत्तिरिति भा-
वः । इति च वामन इत्यन्वयः । 'अग्नेरापः' इत्यादिश्रुतिगतिरुक्तेति
शेषः ॥
( ५ ) ननु कारणत्वेनेत्यत्रैवापां ब्रह्मणो जन्मनः सिद्धत्वात् व्य-
र्थमेतदधिकरणम् । न चाग्निब्रह्मणोरुभयोः स्वतन्त्रकारणत्वनिवृत्त्यर्थ-
मेतदिति वाच्यम् । तस्यापि पूर्वाधिकरण एव निरस्तत्वादित्यत आ-
ह-घर्मादिति ॥ ऊष्मभयशोकादित्यर्थः । स्वेदादीति । स्वेदबाष्पा-
दिदर्शनादित्यर्थः । 'प्रतिषेधः' अग्नेरापः प्रतिस्वतन्त्रकारणत्वस्याऽत्र
क्रियत इति शेषः । तथा चापां ब्रह्म जन्यत्वसमर्थनार्थं चोभयकारण-
तानिरासार्थं वा नेदमधिकरणं, येन वैयर्थ्यं स्यात्, किन्तु भवतु वायो-
रग्न्युत्पत्तौ तद्द्वारत्वप्रतिपादकता 'वायोरग्निः' इति श्रुतेः, अत्र पुन-
रग्नेरप्कारणत्वमेव 'अग्नेरापः' इति श्रुत्या प्रतिपाद्यते, न तु द्वारकार-
णत्वम्, कुतः ? प्रत्यक्षानुकूल्यादित्यभ्यधिकाऽऽशङ्का प्राप्तब्रह्मेतरमात्र-
जन्यतानिरासार्थं, अतः सार्थकमेतदिति भावः ॥ ५ ॥
इति अबधिकरणम् ॥
-**-
६. अधिकरणम् ॥
( १ ) एवं सर्वस्य जगतः साक्षादन्यद्वारा वा ब्रह्मजातत्वे सिद्धे
ऽत्रान्यद्वाराजगत्कारणे समन्वयसिद्ध्यर्थमपां ब्रह्मद्वारत्वे श्रुतिविरोधः
परिह्रियते । अत्रापः किमन्नस्य द्वारकारणमुत पृथिव्या इति सन्देह-
स्य बीजभूतं श्रुतिविरोधं दर्शयन् पूर्वपक्षयति-ता इति ॥ प्रथम इ-

[ अधि - ६. सू - १२. ] दीपिकासाहितम्. ५५५
अन्नमसृजन्त ' (छा. ६-२.) इत्यद्भ्योऽन्नसृष्टिः श्रूय
ते । 'अद्भ्यः पृथिवी' (तै. २-१०.) इति कुत्र चित्पृ
थिवीसृष्टिः । अतो विरुद्धत्वादप्रामाण्यमिति ।
( २ ) अतो वक्ति -
सू- ॐ ॥ पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरादिभ्यः ॥ ॐ ॥ १२ ॥
पृथिवी तत्रान्नशब्देनोच्यते भूताधिकारत्वात् ।
तिशब्दः श्रुत्यन्तर्गतः । द्वितीयो भाष्यकारीयः । 'इति श्रूयते' इति
छान्दोग्यश्रुत्योच्यत इत्यर्थः । यद्यपि 'ता अन्नमसृजन्त' इत्येतदेवोप
युक्तम् । तथाप्यस्य किञ्चिद्व्यवहितत्वात् तच्छब्दपरामर्शनीयप्रदर्श
नाय तत्पूर्ववाक्यमप्युदाहृतम् । पूर्वपक्षेऽन्नशब्दौ प्रसिद्धान्नपरौ ।
सिद्धान्ते श्रुत्यर्थस्तु-'ताः' तेजोभिमानिरमा

५५६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - २. पा - ३.]
(३) कार्ष्ण्यप्रचुरा च पृथिवी नान्नस्य तथा विशेषः।
(४) 'आपश्च पृथिवी चान्नम्' (ऐ. आ. २-३-१०.) 'पृथिवी
वा अन्नम्' (तै. ३-९.) 'ता आपोऽन्नमसृजन्त पृ-
थिवी वा अन्नम्' इत्यादिशब्दान्तराच्च।
(५) आदिशब्दाद्युक्तिः अपौरुषेयत्वेनादोषस्य वाक्यस्य
(३) नन्वन्नश्रुतौ जाग्रत्यां कथं प्रकरणमात्रेण निर्णय इत्यतः त-
दुत्तरत्वेन रूपेत्यंशं व्याचष्टे—कार्ष्ण्येति ॥ पृथिवी 'कार्ष्ण्येन' कृष्ण-
रूपेण 'प्रचुरा' बाहुल्येन कृष्णवर्णोपेतेत्यर्थः । कार्ष्ण्यं चान्ने 'यत्कृ-
ष्णं तदन्नस्य' इति सिद्धम् । यत इति वाक्यशेषः । तथा च प्रकरण-
लिङ्गाभ्यामन्नश्रुतिबाध इति भावः । पृथिव्यां रूपान्तरस्य सद्भावात्क-
थं कार्ष्ण्यं लिङ्गमित्याशङ्कापरिहाराय प्रचुरेत्युक्तम् । अनेन स्वतः
कार्ष्ण्यं लिङ्गमित्यभिप्रैति । चशब्दो लिङ्गसमुच्चये । नन्वन्नेऽपि सम्भ-
वतः कार्ष्ण्यस्य कथं पृथिवीलिङ्गत्वमित्यत आह—नेति । अन्नस्य 'त-
था' पृथिवीवत् 'विशेषः' कार्ष्ण्यप्राचुर्यरूपो धर्मो नेत्यर्थः । तथा
च लिङ्गं निरवकाशमिति भावः ॥
(४) न केवलं प्रकरणलिङ्गाभ्यामवाचकेनैवान्नशब्देन पृथिवी बो-
ध्यते, किन्तु श्रौतप्रयोगबलात्, तत्रापि तस्य वाचकत्वशक्तिरस्तीत्य-
तेऽपीत्याशयेन शब्दान्तरेत्यंशं व्याचष्टे—आपश्चेति ॥ 'आपश्च पृथिवी
चान्नम्' इत्यैतरेयश्रुतिः । अत्रेत्युच्यत इति शेषः । परस्परसमुच्च-
ये चशब्दौ । यद्यप्यैतरेयभाष्ये पृथिव्यप्छब्दौ नारायणानिरुद्धपरत-
या व्याख्यातौ । तथाऽपि अन्यत्रापि शक्तिसत्त्वात् नासङ्गतिः । पृथि-
वी वा अन्नम्' इति तैत्तिरीयश्रुतिः । वैशब्दः प्रसिद्धौ । 'ता आपः'
इत्यपरा श्रुतिः स्वयमेव स्वस्थितान्नशब्दं व्याख्याति—पृथिवीति ।
आदिशब्देनैवंजातीयका श्रुतिर्गृह्यते । 'शब्दान्तरात्' अन्नमित्यादि-
श्रुत्यपेक्षया अन्यस्माच्छ्रुतिवाक्यादित्यर्थः । शाखान्तरस्थत्वसूचना-
यान्तरेत्युक्तिः । यद्वा—शक्तिग्राहकशब्दविशेषादित्यर्थः । चौ हेतुस-
मुच्चये । अस्य पृथिवी तत्रान्नशब्देनोच्यत इति पूर्ववाक्येनान्वयः ॥
(५) किमन्नश्रुतेरर्थान्तरकल्पनया, परस्परविरोधात् श्रुतिद्वया-
प्रामाण्यमेव किं नाभ्युपेयते इत्यत आह-आदिशब्दादिति॥ सूचितेति
शेषः । तामेव युक्तिं साध्यसाधनोक्त्या दर्शयति—अपौरुषेयत्वेनेति ।
वेदस्येति शेषः । तथा चापौरुषेयत्वेन लिङ्गेनाशेषस्य निर्दोषत्वेन सि-

[ अधि - ६. सू - १२. ] दीपिकासहितम्. ५५७
नाप्रामाण्यमित्यादि ।
( ६ ) कौर्मे च—
विरोधो वाक्ययोर्यत्र नाप्रामाण्यं तदेष्यते ।
यथा विरुद्धता न स्यात्तथार्थः कल्प्य एतयोः ॥ इति ॥
( ७ ) रक्तोऽग्निरुदकं शुक्लं कृष्णैव पृथिवी स्वतः ।
नाभिपाद्माभिसम्बन्धात्पीता सेयमिधीयते ॥
क्षत्ररक्ताभिसम्बन्धाद्रक्तोदकबहुलत्वतः ।
द्धस्य वेदस्य नाप्रामाण्यमित्यादियुक्त्यनुमानमादिशब्दात्सूचितमि-
त्यर्थः । आदिपदेन मन्वादिस्मृतिरूपाप्तवाक्यानुसारित्वादिति युक्ति-
र्गृह्यते । अनेन वेदो नाप्रमाणमप्रामाण्यकारणदोषशून्यत्वात्प्रत्यक्षव-
त् । न च हेतोरसिद्धिः । वेदोऽशेषदोषशून्यः, अपौरुषेयत्वात्, स्मृत्य-
नुसारित्वाच्च नाप्रमाणमित्यनुमानमुपन्यस्तं भवति । एवं च युक्तिब-
लाद्वेदप्रामाण्यसिद्धौ तत्र विरोधावभासेऽन्यार्थतैव कल्प्या, नाप्रामा-
ण्यमिति भावः ॥
( ६ ) विरोधप्रतीतावन्यार्थतैव कल्प्या, नाप्रामाण्यमित्युक्तार्थ ए-
व स्मृतिमाह—कौर्मे चेति ॥ न केवलमस्माभिः, किन्तु कौर्मे चोक्त-
मिति चशब्दार्थः । किमुक्तमित्यतस्तत्पठति--विरोध इति । आपात-
तो विरोध इत्यर्थः । ‘यत्र’ विषये ‘तदा’ तत्र ‘नेष्यते’ नाङ्गीक्रिय-
त इत्यर्थः । किं तर्हीत्यत आह--यथेति । ‘एतयोः’ विरुद्धत्वेन प्रती-
तवाक्ययोरन्योन्यं मानान्तरेण च ‘विरुद्धता’ विरोधो यथा न स्या-
त्तथा अर्थः प्रातीतिकादन्योऽर्थः कल्पनीय इति योजना । इति कौर्मे
इतीतिशब्दान्वयः ॥
( ७ ) यदुक्तं प्राचुर्येण कृष्णा पृथिवीति तत्र प्रमाणमाह—रक्तो-
ऽग्निरिति ॥ ‘अग्निः’ तेजो ‘रक्तो’ रक्तरूप इत्युक्तम् । उदकं स्वतः
शुक्लं । एवं पृथिवी ‘स्वतो’ निरुपाधिकतया कृष्णैव । स्वतः इत्य-
स्य कृत्यं दर्शयति—नाभीति । विष्णोरिति शेषः । पद्मस्य लोकाधार-
त्वात्पीतरूपवत्त्वाच्चेति भावः । पद्मसम्वन्धादित्युक्त्या प्राक्स्थिताना-
मेव लोकानां पद्मदलैः संबन्धो, न तु पाद्मसृष्टौ प्राग्विलीनानां पद्मद-
लैः सृष्टिरिति ज्ञायते । ‘सा’ पृथिवी । तस्या एवौपाधिकं रूपान्तर-
माह—क्षत्रेति । दुष्टक्षत्रियाणां रक्ताभिसम्बन्धात् सा रक्तेत्यभिधीय-
ते इत्यर्थः । तस्या एवौपाधिकं रूपान्तरमाह--उदकबहुलत्वत इति ।

शुक्लत्वमेत्येवमेव वर्णान्तरगतिर्भवेत् ॥
विष्णुवीर्याभियोगाच्च पीतत्वं भुव इष्यते ।
स्वर्णवीर्यो हि भगवाननादिः परमेश्वरः ॥
इति व्योमसंहितायाम् ॥ १२ ॥
७. अधिकरणम् ॥
( १ ) 'प्राणानां ग्रन्थिरसि रुद्रो मा विशान्तकस्तेनान्नेना
प्यायस्व' ( महाना. १६-२. ) इत्यादिनान्यः संहर्ता
प्रतीयते इति ।
उदकसम्बन्धबाहुल्यादित्यर्थः । 'एति' प्राप्नोति । सेत्यस्ति। एवमेवेति।
पृथिव्यां वर्णान्तरस्य वर्णविशेषस्य 'एवमेव' वक्ष्यमाणरीत्या 'गतिः'
स्थितिर्भवेदित्यर्थः । एवमेवेत्युक्तमेव दर्शयति-विष्ण्विति । 'वीर्या
भियोगात्' वीर्यसम्बन्धात् वीर्यविकाराण्डद्वारेति भावः । न केवलं
पद्मसम्बन्धात्,किं तु वीर्यसम्बन्धाच्चेति निमित्तसमुच्चये चशब्दः। वी
र्यसम्बन्धेऽपि कुतः पीतत्वं भुव इत्यत आह-स्वर्णेति । हिशब्दो भ
गवतः स्वर्णवीर्यत्वे 'तदण्डमभवद्धैमम्' 'शुष्मं हिरण्यात्मकम्' इ
त्यादिप्रमाणप्रसिद्धिद्योतकः । स्वर्णस्य पीतत्वमप्यनेनैव सिद्धम् । य
त इत्यर्थे वा हिशब्दः । नन्वन्यत्राहृष्टं विष्णुवीर्यस्य सुवर्णत्वं कथं क
ल्प्यते, वीर्यसम्बन्धात्पूर्वं निमित्ताभावश्चेत्यत आह-अनादिः पुरुषो
त्तम इति । तथा च विष्णोरनादित्वेन तद्वीर्यसम्बन्धस्यापि प्रवाहतो
ऽनादित्वात्न निमित्ताभावः । लौकिकक्षराक्षरपुरुषविलक्षणत्वान्न दृष्ट
विरोध इति भावः । परमेश्वर इति पाठे तु ऐश्वर्यमुक्तार्थघटकतया
व्याख्येयमिति । व्योमसंहितायामित्यस्य काष्र्ण्यप्रचुरेत्युक्तमुक्तमित्य
ध्याहृतेनान्वयः । अनेन प्रचुरेत्युक्तिप्रयोजनमुक्तं भवति ॥ ६ ॥
॥ इति पृथिव्यधिकरणम् ॥
७. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे ब्रह्मणः प्रकृताधिभूताधिदैवविषयसंहृतिकर्तृ
त्वे श्रुतिविरोधः परिह्रियते । पूर्वपक्षयति-प्राणानामिति ॥ तैत्तिरीय
श्रुतिरियम् । आदिशब्दादेवंविधश्रुत्यन्तराणि पातृत्वादिति युक्तिश्च
गृह्यते । व्याख्यातेयं श्रुतिर्द्युभ्वाद्यधिकरणे । 'अन्यो' विष्णोः रुद्र एवे
त्यर्थः ॥

[ अधि - ७. सू - १३. ] दीपिकासाहितम्. ५५९
( २ ) अतो ब्रूते—
सू—ॐ ॥ तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात्सः ॥ ॐ ॥ १३ ॥
'तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्त्वभावाद्भूयश्चान्ते विश्वमायां
निवृत्तिः' (श्वे. १-१०.) इति बन्धलयस्य तदभिध्यान
निमित्तत्वलिङ्गात्तत्कर्तृत्वं प्रतीयते, किमु सादेर्जगतः ।
इत्येतस्मादेव सर्वसंहारकर्ता विष्णुरिति प्रतीयते ।
( २ ) सिद्धान्तयत्तसूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ इतीत्यनन्त-
रं श्रुताविति शेषः । बन्धलयस्येत्यनेन तदित्यस्यावृत्तिर्दर्शिता । अना-
देरित्यादौ ग्राह्यम् । अस्य तत्कर्तृत्वमित्यनेनान्वयः । अत्र तत्कर्तृत्वं
तदिच्छाधीनत्वं विवक्षितम् । ततः किमित्यतस्तल्लिङ्गादित्यस्य तच्च
तत् लिङ्गं चेति विग्रहाश्रयेणार्थमाह—तदभिध्यानेति । बन्धलयस्ये-
त्यत्राप्यन्वीयते । तथा च बन्धस्य संसारस्य लयस्य तस्मान्मोक्षस्ये-
श्वरेच्छाधीनत्वरूपहेतोरित्यर्थः । श्रुतादित्यध्याहारे लिङ्गादित्यस्येति
श्रुताल्लिङ्गात्तत्कर्तृत्वं प्रतीयत इत्यन्वयः । अत्र तत्कर्तृत्वं तत्कृत्यधी-
नत्वं, प्रतीयत इत्यस्य चानुमीयत इत्यर्थः । बन्धलयस्येच्छाधीनत्व-
लिङ्गेन तत्प्रयत्नाधीनत्वानुमानोपपत्तेरिति भावः । ततः किमित्यतोऽ-
नादिबन्धलयकर्तृत्वेनेश्वरस्य सादिजगत्संहृतिकर्तृत्वं सुतरां सिध्य-
तीत्यभिप्रेत्य तदेव विवरितुं सौत्रमेवशब्दं कैमुतिकन्यायपरतया व्या-
ख्याति—किम्विति । लयस्य तत्कर्तृत्वमित्यनुषज्यते । सिध्यतीति शे-
षः । नन्वस्तु विष्णोरनादिबन्धभेत्तुर्विश्वसंहारकर्तृत्वं, तावता प्रयत्ना-
ख्यतत्संहारफलोपधानं कुतः सिध्यतीत्यत आह—इत्येतस्मादिति ।
इत्येतद्रूपात् सादिजगत्संहर्तृत्वरूपाद्धेतोरेवेत्यर्थः । सूत्रे उद्देश्‍यसम-
र्पकपदाभावाद्योग्यतया लब्धं तद्दर्शयति—सर्वेति । विधेयसमर्पक-
स्य स इत्यस्यार्थो विष्णुरिति । निखिलनिगमतात्पर्यप्रसाधितजगतक-
र्तृत्वादिना तस्यैव प्रस्तुतत्वादिति भावः । यद्वा—स इत्यस्यावृत्त्योद्दे-
श्यविधेयपरत्वमित्याशयेन सर्वसंहारकर्ता विष्णुरिति चोक्तम् । वि-
ष्णुरिति सावधारणम् । अत एव सूत्रेऽवधारणार्थकस्तुशब्दः प्रायो-
जि । नन्वस्त्वीश्वरेच्छाधीनत्वमनादिबन्धलयस्येश्वरकर्तृत्वे लिङ्ग-
म्, अस्तु चानादिबन्धलयस्येश्वरकर्तृत्वं सादिजगत्संहर्तृत्वे । तथा-
पि सादिजगल्लयकर्तृत्वं तत्संहर्तृत्वे कथं लिङ्गमुभयोरभेदादिति चे-
न्न । संहारकर्तृत्वशक्तेर्हेतुत्वेन तत्कर्तृत्वफलोपधानस्य साध्यत्वेनाभ्यु-

• iti -> kimviti = किन्विति / किंविति / किम्बिति). In many Marathi/Bombay Nirnaya Sagar prints, 'न्व' is often 'न्व', but 'म्ब' has a line across the loop. Look at 'म्ब' in 'बिम्ब': yes, that's 'म्ब'. Here it has a loop with a diagonal stroke: that is 'ब'! So 'म्ब' = mba. "किम्बिति". But wait, could it be "किमु इति" -> "किम्बिति"?
  Wait, look at line 4:
  "व्याख्याति—किम्बिति ॥" -> wait, is that a hyphen/dash? Yes, "व्याख्याति—किम्बिति ॥"
  Let's look at the letters:
  क (ka) + ि (i) = कि
  म + ब = म्ब, with ि = म्बि
  त + ि = ति
  So "किम्बिति ॥".

  • Line 5:
    इदं चावर्तते । किम्बिव्यादिश्रुतिभ्यः इत्यन्वयः । तथा च यदा लिङ्गा
    Wait, look at "किम्बिव्यादिश्रुतिभ्यः":
    कि (ki)
    म्बि (mbi)
    त्या (tyā) - wait, is that 'त्या'?
    Look at line 5: "कि" "म्बि" "त्या" "दि"... wait, the letter after म्

[ अधि - ७, सू - १३. ] दीपिकामहितम्. ५६१
युवेऽस्तु देवः । ' य इदं सर्वं विलापयति स हरिः परः
मोक्षस्य प्रसादसाध्यत्वे लिङ्गं भगवत्प्रसादेन तद्दर्शनाभावे च ज्ञापय-
ति-दृष्ट्वैव तं मुच्यत इति । मोक्षस्य दर्शनसाध्यत्वश्रवणात्प्रसादाद्द-
र्शनं दर्शनान्मोक्ष इत्यवश्यमङ्गीकार्यत्वादिति टीकावचनमुक्तार्थानु-
कूलम् । परिपाककाल इत्येतदधिकरणीयटीकापदस्योपासनाजनितप्र-
सादाद्दर्शने जाते सति प्रारब्धकर्मावसाने सतीति चार्थः । यथोक्तं त-
तत्त्वप्रदीपे-तस्य विष्णोरभिध्यानाद्विश्वमायान्निवृत्तिः कुतः जाता ।
तस्मिन्नेव मनोयोजनाद्भूयस्तत्त्वभावनया चान्ते परोक्षज्ञाने जा-
ते विश्वबन्धकमायान्निवृत्तिद्वारको मोक्षो भवतीति । उक्तं च सुधा-
याम्-अस्यापरोक्षज्ञाने जाते अन्ते कर्मक्षयान्ते इति । अत्र मायाश-
ब्देन मायाऽविद्याप्रकृतिरित्यादिशब्दाभिधेयमनाद्येव किमपि द्रव्यम-
ङ्गीकरणीयमिति सुधोक्तेः,
अजे द्वे प्रकृती दुष्टे नृषु प्रातिस्विकं स्थिते ।
स्वगुणाच्छादिका त्वेका परमाच्छादिका परा ॥
स्वगुणाच्छादिकां हत्वा परमाच्छादिकां परः ।
व्याघुष्य मोक्षपदवीं ददाति पुरुषोत्तमः ॥
इति स्मृतिसिद्धे द्विरूपे दुष्टप्रकृती गृहीते । तयोर्दुष्टत्वं च स एवे-
श्वरः स्वप्रकाशमपि स्वरूपचैतन्यं स्वाधिष्ठानलब्धपरिणाममहद-
हङ्कारादिप्रकृत्यंशैः संयोज्याविद्यमानमेवास्य कर्तृत्वदि स्वातन्त्र्यादि
प्रदर्श्य रागाद्युत्पादनद्वारा दुःखमनुभावयतीति सुधोक्तरीत्या जीव-
स्य दुष्टत्वसम्पादकत्वात्, 'अजामजितदोषामगृहीतगुणाम्' इति व-
चनाच्च सिद्धम् । जडप्रकृतेर्बन्धकत्वं चित्प्रकृतिद्वारा, चित्प्रकृतेर्बन्धक-
त्वं तु 'दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया' इति स्मृतिसिद्धम् । ए-
षा तु अस्य मोहिका इति व्याख्यानात् अन्यप्रकृतिद्वयमप्यस्ति, तच्च
'अथान्ये प्रकृती दुष्टे' इत्यादिवचनात्सिद्धं, दुष्टत्वमपि अत एव तयोः
सिद्ध्यति । अनादिप्रकृतेः कीदृशो विनाश इति चेत्सुधोक्तरीत्या स्वरू-
पप्रध्वंस एवेति गृहाण । न च दुष्टप्रकृत्योरुभयोः स्वरूपेण निवृत्त्य-
भ्युपगमे श्रुतिगीतातात्पर्याहृतश्रुतौ हन द्रावयेत्युक्तिविरोधः, स्मृताव-
पि व्याघुष्येत्युक्तिविरोधश्चेति वाच्यम् । व्याघुष्येत्यस्य निहृत्येत्यर्था-
भ्युपगमात् । प्रथमं द्रावय पश्चाद्धनेत्यर्थसम्भवाच्च । श्रुतौ विश्वश
७२

५६२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ]
परमात्मा ' ( ) इत्यादिश्रुतिभ्यः इति एवशब्दः ।
ब्दः एकैकाशेषपरः न तु समस्ताशेषपरः । एकैकस्य प्रातिस्विकमा-
यानिवृत्तावपि सर्वमायानिवृत्तेरभावात् । अत एव ऋग्भाष्ये प्राति-
स्विकी प्रकृतिर्यत्तमश्च दोषाश्चान्ये पुंस्यतो युक्तमेतदित्युक्तम् ।
सुधायां च एकमुक्तौ न सर्वमुक्तिः , प्रतिजीवमविद्याभेदाङ्गीकारादि-
त्युक्तम् । इदं त्ववधेयम्-जीवस्य न मायैवावरणं किन्त्वन्यान्यप्यावर-
णानि सन्ति । तानि चादौ देहः ततः प्रकृतिबन्धः ततः सत्त्वादिगुण-
बन्धः ततः कर्मादिबन्धः ततः लिङ्गदेहः ततः ईश्वरेच्छेत्येवंरूपा-
णि । न चात्र मूलाभावः। देहाद्वाह्यं विनाऽतीवबाह्यत्वादिति गीताभा-
ष्यस्य मूलत्वात् । इदं हि भाष्यं प्रमेयदीपे देहाद्वाह्यं विनाऽऽत्माभि-
मानस्थमध्यात्मम् ,तत्र युक्तिः-अतीवबाह्यत्वादभिमानविषयत्वाभा-
वादिति व्याख्यातम् । अत्र देहाद्वाह्यस्य गेहादेरध्यात्मत्वाभावे साध्ये
जीवापेक्षयाऽतीवबाह्यत्वादिति हेतुरुक्तः । अस्य हेतोर्व्यभिचारवार-
णायात्मभिमानविषयत्वाभावादिति व्याख्यातः । तथा च जीवापेक्ष-
या देहस्यातीवबाह्यत्वात् मध्ये बहून्यावरणाति सन्तीति सिद्धमिति।
न चापरोक्षज्ञाने जाते सतीत्यर्थाभ्युपगमे तन्निर्धारणाधिकरणविरोधः,
तत्र श्रवणादेरेवाज्ञाननिवर्तकत्वोक्तेः । अत्रापि पुनःपुनर्भगवति मनो-
योजनतत्वभावजनिताभिध्यानस्य श्रवणादिजनितप्रसादरूपस्य मा-
यानिवर्तकत्वोक्तेश्चेति वाच्यम् । यतोऽज्ञानस्य श्रवणादिनिवर्त्यत्वेऽप्य-
परोक्षज्ञाननिवर्त्यत्वमपि सम्भवति । श्रवणजनितापरोक्षज्ञानेन अज्ञान-
स्य शिथिलीभावरूपनिवृत्तिः अपरोक्षज्ञानेनात्यन्तिकी निवृत्तिरित्यभ्यु-
पगमात् । एतत्सर्वं
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥
इति गीताभाष्यप्रमेयदीपिकयोः स्पष्टमुपवर्णितम् । तथाहि प्रमेयदी-
पवचनं—स्वरूपज्ञानमविद्ययाऽऽवृतं, वृत्तिज्ञानं त्वविद्यां शिथिलयति ।
ब्रह्म प्रकाशयतीति । अत्र वृत्तिज्ञानशब्दस्य गीताभाष्यरीत्या परोक्षम-
परोक्षं चार्थः । न चैवं प्रमाणैरुत्पन्नमपीदं मनोवृत्तिरूपतत्त्वज्ञानं अन्त-
रङ्गभूतेन विशुद्धस्वभावरूपज्ञानेनोपोद्वलितं सत् बहिरङ्गमनाद्यपि स-
वासनमेवाज्ञानं समूलघातं हन्तीति सुधाविरोधः । अत्र केवलवृत्ति-

[ अधि - ७. सू - १३. ] दीपिकासहितम्. ५६३
( ४ ) स्रष्टा पाता च संहर्ता स एको हरिरीश्वरः ।
स्रष्टृत्वादिकमन्येषां दारुयोषायदुच्यते ॥
एकदेशक्रिया चात्र न तु सर्वात्मनेरितम् ।
सृष्ट्यादिकं समस्तं तु विष्णोरेव पराद्भवेत् ॥ इति
च स्कान्दे ॥
ज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वोक्तेरज्ञाननिवर्तने स्वरूपज्ञानस्यापि वृत्तिज्ञान-
सहायत्वोक्तेश्चेति वाच्यम् । पूर्वं स्वरूपज्ञानस्यावृतत्वेनाकिञ्चित्कर-
त्वेऽपि परोक्षवृत्तिज्ञानेनावरकाज्ञानस्य शिथिलीभावानन्तरमपरोक्षवृ-
त्तिज्ञानोपोद्वलकत्वसम्भवात्केवलस्यापरोक्षवृत्तिज्ञानस्यात्यन्तिकाज्ञा-
ननिवर्तकत्वाभावेऽपि स्वरूपज्ञानोपोद्वलितस्य समूलाज्ञानघातक-
त्वोपपत्तेश्च । यमप्येतीति श्रुतिरस्त्यधिकरणे व्याख्याता । य इदमित्य-
न्यश्रुत्यर्थस्तु। यस्माद्यः ‘इदं सर्वं' विश्वं ‘विलापयति' नाशयति त-
स्मात्स भगवान् संहर्तृत्वाद्विरित्युच्यते । न च पितृत्वात्नाशकत्वा-
योगः । यतः स ‘परो' ममत्वादिदोषराहित्याल्लोकपितृविलक्षणः । त-
त्कथं ? यतः स परमात्मा सर्वोत्कृष्टचेतनोऽत इति ॥
(४) विष्णोरेव संहर्तृत्वे 'रुद्रो माऽऽविशन्तकः' (महा. ३५.) इत्युक्त-
श्रुतिविरोध इत्यत आह-स्रष्टेति ॥ यतो हरिः परमेश्वरो ईशोऽयं ब्रह्मा-
दिभ्योऽवर उत्तमोऽत एक एव स्रष्टा ‘पाता' रक्षिता संहर्ता च भवति।
ततोऽन्येषां ब्रह्मादीनां स्रष्टृत्वादिकं ‘दारुयोषवत्' दारुमयीस्त्रीप्रतिमा-
वत् परतन्त्रमुच्यते पुराणादावित्यर्थः । तदपि न सामस्त्येनेत्याह—ए-
कदेश इति । सृष्ट्यादिकमिति पूर्वत्रापि सम्बध्यते । चोऽवधारणेऽप्य-
र्थे च । तथा चात्र परतन्त्रेऽन्यनिष्ठस्रष्टृत्वाद्येकदेशस्य क्रियैव ज-
गदेकदेशविषयैव सृष्ट्यादिक्रिया निविष्टा, न तु ‘सर्वात्मना' सर्वथा
सर्वजगत्सम्बन्धिसृष्ट्यादिकमीरितं निविष्टमुक्तमित्यर्थः । यद्वा—पर-
तन्त्रेऽपि ब्रह्मादिजीवे ‘एकदेशक्रिया' जगदेकदेशस्यैव क्रिया सृष्ट्या-
दिरूपा तत्कर्तृत्वमिति यावत् । ‘न तु सर्वात्मना' सर्वथा सर्वजगत्स-
म्बन्धिसृष्ट्यादिकं तत्कर्तृत्वमीरितं प्रमाणेषु । तर्हि समस्तं सृष्ट्यादि-
कं कस्माद्भवेदित्यत आह—सृष्ट्यादिकमिति । तुशब्दो विशेषार्थः ।
परादिति हेतुगर्भम् । तथा च ‘समस्तं' सर्वजगत्सम्बन्धिसृष्ट्यादिकं
‘परात्' स्वतन्त्राद्विष्णोरेव भवेत्, न त्वन्यस्मादित्यर्थः । तथा चा-
न्तकत्वश्रुतिः पराधीनसंहारकर्तृत्वपरा परतन्त्रजगदेकदेशसंहृतिकर्तृ

५६४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ]
( ५ ) निमित्तमात्रमीशस्य विश्वसर्गनिरोधयोः ।
हिरण्यगर्भश्शर्वश्च कालाख्यारूपिणस्तव ॥ इति
च भागवते ।
( ६ ) ‘स ब्रह्मणा विसृजति स रुद्रेण विलापयति सोऽनुत्प-
त्तिलय एक एव हरिः परः परानन्दः ’ इति च म-
त्वविषयतया भाक्ता चेति न तद्विरोध इति भावः । स्कान्द इत्यनन्तर-
मुक्तमिति शेषः ॥
(५) रुद्रस्य संहारे पारतन्त्र्यं च विष्णुकर्तृके तस्मिन् द्वारत्व-
मेवेति भावेनाह—निमित्तमिति ॥ दशमस्कन्धे उद्धववाक्यमेतत् ।
तवेति कृष्ण उच्यते । तस्य कालाख्यारूपिण इति हेतुगर्भं विशेषण-
म् । आख्या च रूपं च आख्यारूपे काल इत्याख्यारूपे यस्यासौ का-
लाख्यारूपी तस्येति विग्रहः । यस्येति बहुव्रीहिज्ञापकटीका तु इनेरर्थ-
कथनपरा । रूपस्याकृतेः कालत्वं सर्वसंहर्तृत्वादिगुणसम्पन्नत्वं, का-
लशब्दो जगद्बन्धनच्छेदनज्ञानादिसर्वभगवद्धर्मवाचीति गीताभाष्यो-
क्तः । धर्मविशिष्टभगवद्वाचीति तदर्थः । यद्वा—‘विष्णौ चाधीश्वरे
चित्तं धारयन् कालविग्रहः’ इति गीताभाष्योदाहृतस्मृतेः प्रमेयदीपे
कालनामा विग्रहो यस्यासौ तथोक्त इति व्याख्यानादत्रापि सप्तम्य-
न्तरूपपदघटितबहुव्रीहिसमासविग्रहप्रदर्शकतया टीका व्याख्येया ।
न चैवं कालाख्यारूपिण इति न स्यादिति वाच्यम् । आरूपिणो व्या-
प्ररूपिण इति आङ् प्रश्लेषात् । अस्य काल इत्याख्यया युक्तं रूपम-
स्यास्तीति मध्यमपदलोपित्वाद्वा । तत्त्वप्रदीपे तु—कालाख्यैव काल
इति नामैव रूपं ज्ञापकं वाचकत्वेन तद्वानिति व्याख्यातम् । तथा च
कालाख्यारूपिण ईशस्य तव ‘विश्वसर्गनिरोधयोः’ जगत्सृष्टिसंहार-
योः हिरण्यगर्भः शर्वश्च ‘निमित्तमात्रं’ द्वारमात्रं न तु स्वतन्त्रकारणं
मित्यर्थः । इति चेति चशब्दो न केवलं स्कान्दे, किन्तु भागवते चेति
समुच्चयार्थः । अत्रापि पूर्ववदेव शेषः ॥
(६) भागवतस्मृतेर्मूलभूतां श्रुतिं चाह—स इति ॥ स विष्णुः ब्र-
ह्मणा द्वारभूतेनेति शेषः । एवं रुद्रेणेत्यत्रापि । ‘विसृजति’ विविधं
सृजति । ‘विलापयति’ विनाशयति । सृष्ट्यादौ विष्णोरेव मुख्यकार-
णत्वे हेतुमाह—सोऽनुत्पत्तिलयो यत इति । उत्पत्तिनाशशून्य इत्य-
र्थः । स एक एव हरिरित्यन्वयः । ‘परः’ उत्तमो विलक्षणो वा । अने-